अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते। राष्ट्रादपेत्य वसतो धर्मस्ते नावसीदति
या मोठ्या, एकाकी आणि दुष्टांनी भरलेल्या जंगलात, राज्यापासून दूर राहत असूनही, तुझा धर्म कधीच कमी झालेला नाही.
अश्वमेधो राजसूयः पौण्डरीकोऽथ गोसवः। इष्टास्त्वया महायज्ञाबहवोऽन्ये सदक्षिणाः
अश्वमेध, राजसूय, पौंडरीक आणि गोसव यज्ञ, तसेच इतर अनेक मोठे यज्ञ, भरपूर दक्षिणेसह, तू केले आहेत.
राजन्परीतया बुद्ध्या विषमेऽक्षपराजये। पार्थ मित्राणि चास्मांश्च वसूनि च पराजितः
राजन, फसवणुकीच्या फास्यात, क्षणभर बुद्धी गोंधळली आणि त्या जुगारात, पार्था, तू आपले मित्र, आम्ही आणि आपली संपत्ती गमावलीस.
ऋजोर्मृदोर्बदान्यस्य धीमतः सत्यवादिनः। कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तव
सरळ, कोमल, दयाळू, बुद्धिमान आणि सत्य बोलणाऱ्या तुझ्यासारख्या माणसाच्या मनात, जुगाराच्या या संकटामुळे अशी विचित्र कल्पना कशी आली?
अतीव मोह आयाति मनश् परिदूयते। निशाम्य व्यसनं पार्थ तवेदमतिदुःसहम्
माझ्या मनात मोठा गोंधळ आणि दुःख येते, पार्था, तुझ्या या सहन न होणाऱ्या संकटाचे ऐकून.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। ईश्वरस्य वशे लोकस्तिष्ठते नात्मनो यथा
इथेही एक जुनी गोष्ट सांगितली जाते: हा सारा संसार ईश्वराच्या इच्छेवर चालतो, स्वतःच्या इच्छेवर नाही.
धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये। ददाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन्
खरंच, सर्व प्राण्यांना सुख-दुःख, प्रिय-अप्रिय हे सर्व सृष्टीकर्ता देतो; तोच सर्व काही देणारा आहे, सुरुवातीला पवित्र शब्द उच्चारून.
यथा दारुमयीं योषां नरो धीरः समाहितः। इङ्ग्यत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः
जसा एक शहाणा माणूस लाकडाच्या बाहुलीचे हात-पाय हलवतो, तसंच, राजन, ईश्वर या सर्व जीवांना चालवतो.
आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत। ईश्वरो विदधातीह कल्याणं यच्च पापकम्
जसा आकाश सर्वत्र पसरले आहे, तसंच, भारत, ईश्वर या जगात चांगलं आणि वाईट दोन्ही घडवतो.
शकुनिस्तन्तुबद्धो वा नीयतेऽयमनीश्वरः। ईश्वरस्य वशे तिष्ठन्नान्येषामात्मनः प्रभुः
जसा दोरीने बांधलेला पक्षी कुठेही जाऊ शकत नाही, तसाच हा असहाय्य जीव ईश्वराच्या अधीन असतो; स्वतःचा किंवा इतरांचा तो स्वामी नसतो.
मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृषः। धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः
जसा मणी दोऱ्यात ओवलेला असतो किंवा बैल जूंपला जातो, तसाच हा जीव सृष्टीकर्त्याच्या आज्ञेप्रमाणे वागतो, कारण तो त्याचाच अंश आहे आणि त्यालाच समर्पित आहे.
नात्माथीनो मनुष्योऽयं कालं भजतिं कंचन। स्रोतसो मध्यमापन्नः कूलवृक्ष इव च्युतः
माणूस कधीच स्वतंत्र नसतो, त्याला हव्या त्या वेळी काही मिळत नाही; जसा एखादं झाड प्रवाहात पडल्यावर वाहून जाते, तसाच तो वाहत जातो.
अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः। ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकमेव च
हा जीव अज्ञानामुळे स्वतःच्या सुखदुःखावर काहीच अधिकार ठेवू शकत नाही; परमेश्वराच्या इच्छेने तो स्वर्गात किंवा नरकात जातो.
यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः। धातुरेवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत
जसा जोरदार वाऱ्याने गवताची पाती वाहून नेली जातात, तसंच, हे भारत, सर्व प्राणी सृष्टीकर्त्याच्या अधीन होतात.
आर्ये कर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वः। व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते
कोणी सत्कर्म करत असो किंवा पापकर्म, परमेश्वर सर्व प्राण्यांमध्ये व्यापून वावरतो, पण तो आहे असं कुणालाच कळत नाही.
हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसंज्ञितम्। येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः
हे शरीर, ज्याला क्षेत्र म्हणतात, हे सृष्टीकर्त्याने दिलेलं एक साधन आहे; त्याच्या माध्यमातून तो श्रेष्ठ परमेश्वर चांगल्या-वाईट कर्मांची फळं घडवतो.
पश्य मायाप्रभावोऽयमीश्वरेण यथा कृतः। यो हन्ति भूतैर्भूतानि मोहयित्वाऽऽत्ममायया
ही प्रभूची माया पाहा—तो आपल्या मायेमुळे प्राण्यांना भ्रमित करतो आणि मग इतर प्राण्यांच्या हातून त्यांचा नाश करतो.
अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः
सत्यदर्शी ऋषींना गोष्टी जशा दिसतात, त्या प्रत्यक्षात वेगळ्याच घडतात, जशा वाऱ्याच्या झोतासारख्या बदलतात.
अन्यथैव हि वर्तन्ते पुरुषास्तानि तानि च। अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च
माणसं एक प्रकारे वागतात, पण त्या गोष्टी वेगळ्याच घडतात; परमेश्वर त्या अजून वेगळ्या प्रकारे घडवतो आणि बदलतो.
यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः। अयसा चाप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम्
जसं लाकूड लाकडाला, दगड दगडाला किंवा लोखंड लोखंडाला फोडू शकतं—जरी ती सर्व निर्जीव आणि निष्क्रिय असतात—
एवं स भगवान्देवः स्वयंभूः प्रपितामहः। निहन्ति भूतैर्भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर
तसंच, हे युधिष्ठिरा, स्वयंभू, सर्वांचा प्रपितामह परमेश्वर, स्वतःला लपवून, इतर प्राण्यांच्या हातून प्राण्यांचा नाश करतो.
संप्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकरः प्रभुः। क्रीडते भगवान्भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव
हा सर्वशक्तिमान प्रभू आपल्या इच्छेने प्राण्यांना एकत्र आणतो, वेगळं करतो आणि त्यांच्याशी लहान मुलासारखा खेळतो.
न मातृपितृवद्राजन्धाता भूतेषु वर्तते। रोषादिव प्रवृत्तो।़यं यथाऽयमितरो जनः
राजन, सृष्टीकर्ता प्राण्यांमध्ये आई-वडिलांसारखा वागत नाही, ना तो राग वगैरे भावनांनी चालतो, जसा सामान्य माणूस वागतो.
आर्याञ्शीलवो दृष्ट्वा हीमतो वृत्तिकर्शितान्। अनार्यान्सुखिनश्चैव विह्वलानिव चिन्तये
सज्जन, शीलवान आणि संयमी लोक दुःखी असताना, दुष्ट लोक सुखात असतात हे पाहून माझ्या मनात गोंधळ निर्माण होतो.
तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने। धातारं गर्हये पार्थ विषमं योऽनुपश्यति
तुझी ही विपत्ती आणि दुर्योधनाची समृद्धी पाहून, हे पार्था, मी या अन्याय पाहणाऱ्या सृष्टीकर्त्याला दोष देतो.
आर्यशास्त्रातिगे क्रूरे लुब्धे धर्मापचायिनि। धार्तराष्ट्रे श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमश्नुते
जो धर्माचा भंग करणारा, क्रूर आणि लोभी धृतराष्ट्रपुत्र आहे, त्याला संपत्ती देऊन सृष्टीकर्त्याला काय लाभ मिळतो?
कर्मचेत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति। कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः
जर कर्म केल्यावर त्याचा परिणाम फक्त करणाऱ्यालाच मिळत असेल, तर त्या पापकर्माचा दोष परमेश्वरालाच लागेल.
अथ कर्मकृतं पापं न चेत्कर्तारमृच्छति। कारणं बलमेवेह जनाञ्शोचामि दुर्बलान्
पण जर कर्माने झालेलं पाप करणाऱ्यापर्यंत पोहोचत नसेल, तर येथे फक्त बलच कारण ठरतं; म्हणून मी दुर्बल लोकांची कीव करतो.
वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः। उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिर्नास्तिक्यं तु प्रभाषसे
याज्ञसेनी, तू गोड, विविध आणि मृदू शब्द बोललीस; आम्ही ते ऐकले, पण तू नास्तिकासारखं बोललीस.
नाहं धर्मफलाकाङ्क्षी राजपुत्रि चराम्भुत। ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत
राजकन्ये, मी धर्माच्या फळासाठी काहीच करत नाही; द्यावं म्हणून देतो, आणि यज्ञ करावा म्हणून करतो.