धर्मार्थमेव ते राज्यं धर्मार्थं जीवितं च ते। ब्राह्मणा गुरवश्चैव जानन्त्यपि च देवताः
तुला राज्य फक्त धर्मासाठीच हवं आहे, आणि तुझं जीवनही धर्मासाठीच आहे; हे ब्राह्मण, गुरु आणि अगदी देवतासुद्धा जाणतात.
भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रेयौ च मया सह। त्यजेस्त्वमिति मे बुद्धिर्न तु धर्मं परित्यजेः
भीमसेन, अर्जुन, माद्रीचे दोन्ही पुत्र आणि मी—हे सर्व तू सोडशील असं मला वाटतं, पण धर्म कधीच सोडणार नाहीस.
राजानं धर्मगोप्तारं धर्मो रक्षति रक्षितः। इति मे श्रुतमार्याणां त्वां तु मन्ये न रक्षति
राजा जो धर्माचं रक्षण करतो, त्याचं धर्म रक्षण करतो—हे मी सज्जनांकडून ऐकलं आहे; पण मला वाटतं, धर्म तुझं रक्षण करत नाही.
त्यक्त्वाऽन्यान्हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्म एव ते। बुद्धिः सततमन्वेति छायेवं पुरुषं निजा
माणसांमध्ये वाघासारखा, तू नेहमी इतर सर्व गोष्टी सोडून धर्मालाच धरतोस, जसं सावली माणसाच्या मागे असते तसं तुझं मन नेहमी धर्माच्या मागे असतं.
नावमंस्था हि सदृशान्नावराञ्श्रेयसः कुतः। अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गमवर्धत
तुल्य किंवा कमी असणाऱ्यांना तू कधीही तुच्छ लेखले नाहीस; मग अधिक मोठ्या पुण्याचा विचार तरी कसा करशील? अख्ख्या पृथ्वीचे राज्य मिळवूनही तुझ्या मनात गर्व वाढला नाही.
स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च पूजाभिरपि च द्विजान्। देवताश्च पितॄंश्चैव सततं पार्थ सेवसे
स्वाहा आणि स्वधा या मंत्रांनी, तसेच पूजेने, पार्था, तू नेहमी ब्राह्मण, देव आणि पितर यांची सेवा करतोस.
ब्राह्मणाः सर्वकामैस्ते सततं पार्थ तर्पिताः। यतयो मोक्षिणश्चैव गृहस्ताश्चैव भारत
पार्था, सर्व इच्छांनी तृप्त असणारे ब्राह्मण, मुक्तीची इच्छा असणारे संन्यासी आणि गृहस्थ हे सगळे तुझ्यामुळे नेहमी समाधानी असतात.
भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्यत्राहं परिचारिका। आरण्यकेभ्यो वन्यानि भोजनानि प्रयच्छसि। नादेयं ब्राह्मणेभ्यस्ते गृहे किंचन विद्यते
ते सोन्याच्या भांड्यातून जेवतात, मी तिथे दासी म्हणून असते; तू जंगलात राहणाऱ्यांना वनातील फळे-फुले देतोस; आणि तुझ्या घरी, राजन, ब्राह्मणांना द्यायला काहीच उरलेले नाही.
यदिदं वैश्वदेवान्ते सायं प्रातः प्रदीयते। तद्दत्त्वाऽतिथिभृत्येभ्योराजञ्शिष्टेनजीवसि
वैश्वदेवाच्या शेवटी, सकाळी आणि संध्याकाळी जे काही उरते, ते तू पाहुणे आणि नोकरांना देतोस, राजन, आणि उरलेल्या अन्नावरच जगतोस.
इष्टयः पशुबन्धाश्च काम्यनैमित्तिकाश्च ये। वर्तन्ते पाकयज्ञाश्च सदा यज्ञाश्च तेऽनघ
इष्टि, पशुबळी, इच्छेने किंवा प्रसंगानुसार केलेले यज्ञ, तसेच पाका-यज्ञ आणि नेहमीचे यज्ञ, हे सर्व, पापरहित, तुझ्याकडे सतत होत असतात.
अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते। राष्ट्रादपेत्य वसतो धर्मस्ते नावसीदति
या मोठ्या, एकाकी आणि दुष्टांनी भरलेल्या जंगलात, राज्यापासून दूर राहत असूनही, तुझा धर्म कधीच कमी झालेला नाही.
अश्वमेधो राजसूयः पौण्डरीकोऽथ गोसवः। इष्टास्त्वया महायज्ञाबहवोऽन्ये सदक्षिणाः
अश्वमेध, राजसूय, पौंडरीक आणि गोसव यज्ञ, तसेच इतर अनेक मोठे यज्ञ, भरपूर दक्षिणेसह, तू केले आहेत.
राजन्परीतया बुद्ध्या विषमेऽक्षपराजये। पार्थ मित्राणि चास्मांश्च वसूनि च पराजितः
राजन, फसवणुकीच्या फास्यात, क्षणभर बुद्धी गोंधळली आणि त्या जुगारात, पार्था, तू आपले मित्र, आम्ही आणि आपली संपत्ती गमावलीस.
ऋजोर्मृदोर्बदान्यस्य धीमतः सत्यवादिनः। कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तव
सरळ, कोमल, दयाळू, बुद्धिमान आणि सत्य बोलणाऱ्या तुझ्यासारख्या माणसाच्या मनात, जुगाराच्या या संकटामुळे अशी विचित्र कल्पना कशी आली?
अतीव मोह आयाति मनश् परिदूयते। निशाम्य व्यसनं पार्थ तवेदमतिदुःसहम्
माझ्या मनात मोठा गोंधळ आणि दुःख येते, पार्था, तुझ्या या सहन न होणाऱ्या संकटाचे ऐकून.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। ईश्वरस्य वशे लोकस्तिष्ठते नात्मनो यथा
इथेही एक जुनी गोष्ट सांगितली जाते: हा सारा संसार ईश्वराच्या इच्छेवर चालतो, स्वतःच्या इच्छेवर नाही.
धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये। ददाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन्
खरंच, सर्व प्राण्यांना सुख-दुःख, प्रिय-अप्रिय हे सर्व सृष्टीकर्ता देतो; तोच सर्व काही देणारा आहे, सुरुवातीला पवित्र शब्द उच्चारून.
यथा दारुमयीं योषां नरो धीरः समाहितः। इङ्ग्यत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः
जसा एक शहाणा माणूस लाकडाच्या बाहुलीचे हात-पाय हलवतो, तसंच, राजन, ईश्वर या सर्व जीवांना चालवतो.
आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत। ईश्वरो विदधातीह कल्याणं यच्च पापकम्
जसा आकाश सर्वत्र पसरले आहे, तसंच, भारत, ईश्वर या जगात चांगलं आणि वाईट दोन्ही घडवतो.
शकुनिस्तन्तुबद्धो वा नीयतेऽयमनीश्वरः। ईश्वरस्य वशे तिष्ठन्नान्येषामात्मनः प्रभुः
जसा दोरीने बांधलेला पक्षी कुठेही जाऊ शकत नाही, तसाच हा असहाय्य जीव ईश्वराच्या अधीन असतो; स्वतःचा किंवा इतरांचा तो स्वामी नसतो.
मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृषः। धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः
जसा मणी दोऱ्यात ओवलेला असतो किंवा बैल जूंपला जातो, तसाच हा जीव सृष्टीकर्त्याच्या आज्ञेप्रमाणे वागतो, कारण तो त्याचाच अंश आहे आणि त्यालाच समर्पित आहे.
नात्माथीनो मनुष्योऽयं कालं भजतिं कंचन। स्रोतसो मध्यमापन्नः कूलवृक्ष इव च्युतः
माणूस कधीच स्वतंत्र नसतो, त्याला हव्या त्या वेळी काही मिळत नाही; जसा एखादं झाड प्रवाहात पडल्यावर वाहून जाते, तसाच तो वाहत जातो.
अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः। ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकमेव च
हा जीव अज्ञानामुळे स्वतःच्या सुखदुःखावर काहीच अधिकार ठेवू शकत नाही; परमेश्वराच्या इच्छेने तो स्वर्गात किंवा नरकात जातो.
यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः। धातुरेवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत
जसा जोरदार वाऱ्याने गवताची पाती वाहून नेली जातात, तसंच, हे भारत, सर्व प्राणी सृष्टीकर्त्याच्या अधीन होतात.
आर्ये कर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वः। व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते
कोणी सत्कर्म करत असो किंवा पापकर्म, परमेश्वर सर्व प्राण्यांमध्ये व्यापून वावरतो, पण तो आहे असं कुणालाच कळत नाही.
हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसंज्ञितम्। येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः
हे शरीर, ज्याला क्षेत्र म्हणतात, हे सृष्टीकर्त्याने दिलेलं एक साधन आहे; त्याच्या माध्यमातून तो श्रेष्ठ परमेश्वर चांगल्या-वाईट कर्मांची फळं घडवतो.
पश्य मायाप्रभावोऽयमीश्वरेण यथा कृतः। यो हन्ति भूतैर्भूतानि मोहयित्वाऽऽत्ममायया
ही प्रभूची माया पाहा—तो आपल्या मायेमुळे प्राण्यांना भ्रमित करतो आणि मग इतर प्राण्यांच्या हातून त्यांचा नाश करतो.
अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः
सत्यदर्शी ऋषींना गोष्टी जशा दिसतात, त्या प्रत्यक्षात वेगळ्याच घडतात, जशा वाऱ्याच्या झोतासारख्या बदलतात.
अन्यथैव हि वर्तन्ते पुरुषास्तानि तानि च। अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च
माणसं एक प्रकारे वागतात, पण त्या गोष्टी वेगळ्याच घडतात; परमेश्वर त्या अजून वेगळ्या प्रकारे घडवतो आणि बदलतो.
यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः। अयसा चाप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम्
जसं लाकूड लाकडाला, दगड दगडाला किंवा लोखंड लोखंडाला फोडू शकतं—जरी ती सर्व निर्जीव आणि निष्क्रिय असतात—