सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च। पितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः
सोमदत्त, युयुत्सू आणि द्रोणपुत्र हेसुद्धा; आणि आपले पितामह व्यास नेहमी संयमाचंच सांगतात.
एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति। राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति
हे सर्वजण राजाला नेहमी संयमाकडे प्रवृत्त करतील, तेव्हा राजा नक्कीच राज्य परत देईल, असं मला वाटतं; नाहीतर लोभ त्याला थांबू देणार नाही.
कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये। निश्चितं मे सदैवैतत्पुरस्तादपि भामिति
हा कठीण काळ भरतांच्या विनाशासाठी आला आहे; हे मी नेहमीच, आधीपासूनच, मनाशी ठरवलं होतं.
सुयोधनो नार्हतीति क्षमा मामेव विन्दति। अर्हस्तत्राहमित्येवं तस्मान्मां विन्दते क्षमा
सuyोधन याला पात्रता नाही, म्हणून क्षमा माझ्याकडे येते; मी तिथे योग्य आहे, म्हणून क्षमा माझ्याकडे येते.
एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः। क्षमा चैवानृशंस्यं च तत्कर्ताऽस्म्यहमञ्जसा
हेच आत्मसंयम असलेल्या लोकांचं वर्तन आहे, हाच सनातन धर्म आहे; क्षमा आणि दयाळूपणा—हे मी प्रत्यक्ष करतो.
नमो धात्रे विधात्रे च यौ मोहं चक्रतुस्तव। पितृपैतामहे राज्ये वोढव्ये तेऽन्यथा मतिः
सृष्टी करणाऱ्याला आणि विधाता यांना नमस्कार, ज्यांनी तुझ्यावर मोह टाकला; पितरांकडून मिळालेल्या राज्याबद्दल तुझं मन वेगळ्या मार्गाला लागलं.
[कर्मभिश्चिन्तितो लोको गत्यांगत्यां पृथग्विधः। तस्मात्कर्माणि नित्यानि लोभान्मोक्षं यियासति ।]
कर्मांमुळेच जग वेगवेगळ्या मार्गांनी आणि अडचणींनी भरलेलं असतं; म्हणून नेहमीच कर्म करावं, कारण लोभामुळेच माणूस मुक्ती मिळवू पाहतो.
नेह धर्मानृशंस्याभ्यां न क्षान्त्या नार्जवेन च। पुरुषः श्रियमाप्नोति न घृणित्वेन कर्हिचित्
इथे, धर्म, दया, क्षमा किंवा प्रामाणिकपणा यामुळे, किंवा कधीच दयाळूपणामुळे, माणसाला संपत्ती मिळत नाही.
त्वां चेद्व्यसनमभ्यागादिदं भारत दुःसहम्। स त्वं नार्हसि नापीमे भ्रातरस्ते महौजसः
भरता, जर हे असह्य दु:ख तुझ्यावर आलं असेल, तर तू त्यास पात्र नाहीस, आणि तुझे हे पराक्रमी भाऊही नाहीत.
न हि तेऽध्यगमञ्जातु तदानीं नाद्य भारत। धर्मात्प्रियतरं किंचिदपि चेज्जीवितादपि
भरता, तुला कधीच—तेव्हा किंवा आत्ताही—धर्मापेक्षा दुसरं काहीच प्रिय नव्हतं, अगदी स्वतःचं जीवनही नाही.
धर्मार्थमेव ते राज्यं धर्मार्थं जीवितं च ते। ब्राह्मणा गुरवश्चैव जानन्त्यपि च देवताः
तुला राज्य फक्त धर्मासाठीच हवं आहे, आणि तुझं जीवनही धर्मासाठीच आहे; हे ब्राह्मण, गुरु आणि अगदी देवतासुद्धा जाणतात.
भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रेयौ च मया सह। त्यजेस्त्वमिति मे बुद्धिर्न तु धर्मं परित्यजेः
भीमसेन, अर्जुन, माद्रीचे दोन्ही पुत्र आणि मी—हे सर्व तू सोडशील असं मला वाटतं, पण धर्म कधीच सोडणार नाहीस.
राजानं धर्मगोप्तारं धर्मो रक्षति रक्षितः। इति मे श्रुतमार्याणां त्वां तु मन्ये न रक्षति
राजा जो धर्माचं रक्षण करतो, त्याचं धर्म रक्षण करतो—हे मी सज्जनांकडून ऐकलं आहे; पण मला वाटतं, धर्म तुझं रक्षण करत नाही.
त्यक्त्वाऽन्यान्हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्म एव ते। बुद्धिः सततमन्वेति छायेवं पुरुषं निजा
माणसांमध्ये वाघासारखा, तू नेहमी इतर सर्व गोष्टी सोडून धर्मालाच धरतोस, जसं सावली माणसाच्या मागे असते तसं तुझं मन नेहमी धर्माच्या मागे असतं.
नावमंस्था हि सदृशान्नावराञ्श्रेयसः कुतः। अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गमवर्धत
तुल्य किंवा कमी असणाऱ्यांना तू कधीही तुच्छ लेखले नाहीस; मग अधिक मोठ्या पुण्याचा विचार तरी कसा करशील? अख्ख्या पृथ्वीचे राज्य मिळवूनही तुझ्या मनात गर्व वाढला नाही.
स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च पूजाभिरपि च द्विजान्। देवताश्च पितॄंश्चैव सततं पार्थ सेवसे
स्वाहा आणि स्वधा या मंत्रांनी, तसेच पूजेने, पार्था, तू नेहमी ब्राह्मण, देव आणि पितर यांची सेवा करतोस.
ब्राह्मणाः सर्वकामैस्ते सततं पार्थ तर्पिताः। यतयो मोक्षिणश्चैव गृहस्ताश्चैव भारत
पार्था, सर्व इच्छांनी तृप्त असणारे ब्राह्मण, मुक्तीची इच्छा असणारे संन्यासी आणि गृहस्थ हे सगळे तुझ्यामुळे नेहमी समाधानी असतात.
भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्यत्राहं परिचारिका। आरण्यकेभ्यो वन्यानि भोजनानि प्रयच्छसि। नादेयं ब्राह्मणेभ्यस्ते गृहे किंचन विद्यते
ते सोन्याच्या भांड्यातून जेवतात, मी तिथे दासी म्हणून असते; तू जंगलात राहणाऱ्यांना वनातील फळे-फुले देतोस; आणि तुझ्या घरी, राजन, ब्राह्मणांना द्यायला काहीच उरलेले नाही.
यदिदं वैश्वदेवान्ते सायं प्रातः प्रदीयते। तद्दत्त्वाऽतिथिभृत्येभ्योराजञ्शिष्टेनजीवसि
वैश्वदेवाच्या शेवटी, सकाळी आणि संध्याकाळी जे काही उरते, ते तू पाहुणे आणि नोकरांना देतोस, राजन, आणि उरलेल्या अन्नावरच जगतोस.
इष्टयः पशुबन्धाश्च काम्यनैमित्तिकाश्च ये। वर्तन्ते पाकयज्ञाश्च सदा यज्ञाश्च तेऽनघ
इष्टि, पशुबळी, इच्छेने किंवा प्रसंगानुसार केलेले यज्ञ, तसेच पाका-यज्ञ आणि नेहमीचे यज्ञ, हे सर्व, पापरहित, तुझ्याकडे सतत होत असतात.
अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते। राष्ट्रादपेत्य वसतो धर्मस्ते नावसीदति
या मोठ्या, एकाकी आणि दुष्टांनी भरलेल्या जंगलात, राज्यापासून दूर राहत असूनही, तुझा धर्म कधीच कमी झालेला नाही.
अश्वमेधो राजसूयः पौण्डरीकोऽथ गोसवः। इष्टास्त्वया महायज्ञाबहवोऽन्ये सदक्षिणाः
अश्वमेध, राजसूय, पौंडरीक आणि गोसव यज्ञ, तसेच इतर अनेक मोठे यज्ञ, भरपूर दक्षिणेसह, तू केले आहेत.
राजन्परीतया बुद्ध्या विषमेऽक्षपराजये। पार्थ मित्राणि चास्मांश्च वसूनि च पराजितः
राजन, फसवणुकीच्या फास्यात, क्षणभर बुद्धी गोंधळली आणि त्या जुगारात, पार्था, तू आपले मित्र, आम्ही आणि आपली संपत्ती गमावलीस.
ऋजोर्मृदोर्बदान्यस्य धीमतः सत्यवादिनः। कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तव
सरळ, कोमल, दयाळू, बुद्धिमान आणि सत्य बोलणाऱ्या तुझ्यासारख्या माणसाच्या मनात, जुगाराच्या या संकटामुळे अशी विचित्र कल्पना कशी आली?
अतीव मोह आयाति मनश् परिदूयते। निशाम्य व्यसनं पार्थ तवेदमतिदुःसहम्
माझ्या मनात मोठा गोंधळ आणि दुःख येते, पार्था, तुझ्या या सहन न होणाऱ्या संकटाचे ऐकून.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। ईश्वरस्य वशे लोकस्तिष्ठते नात्मनो यथा
इथेही एक जुनी गोष्ट सांगितली जाते: हा सारा संसार ईश्वराच्या इच्छेवर चालतो, स्वतःच्या इच्छेवर नाही.
धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये। ददाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन्
खरंच, सर्व प्राण्यांना सुख-दुःख, प्रिय-अप्रिय हे सर्व सृष्टीकर्ता देतो; तोच सर्व काही देणारा आहे, सुरुवातीला पवित्र शब्द उच्चारून.
यथा दारुमयीं योषां नरो धीरः समाहितः। इङ्ग्यत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः
जसा एक शहाणा माणूस लाकडाच्या बाहुलीचे हात-पाय हलवतो, तसंच, राजन, ईश्वर या सर्व जीवांना चालवतो.
आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत। ईश्वरो विदधातीह कल्याणं यच्च पापकम्
जसा आकाश सर्वत्र पसरले आहे, तसंच, भारत, ईश्वर या जगात चांगलं आणि वाईट दोन्ही घडवतो.
शकुनिस्तन्तुबद्धो वा नीयतेऽयमनीश्वरः। ईश्वरस्य वशे तिष्ठन्नान्येषामात्मनः प्रभुः
जसा दोरीने बांधलेला पक्षी कुठेही जाऊ शकत नाही, तसाच हा असहाय्य जीव ईश्वराच्या अधीन असतो; स्वतःचा किंवा इतरांचा तो स्वामी नसतो.