उक्तं नाम यथा पूर्वं सर्वं तच्छ्रुतवानहम्। यथा तु जातो ह्यास्तीक एतदिच्छामि वेदितुम्। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सौतिः प्रोवाच शास्त्रतः
माझ्या कानावर आधी जे काही आले, ते सर्व मी ऐकले आहे. पण आस्तिक कसा जन्मला, हे मला जाणून घ्यायचे आहे. हे ऐकून, सुतजींनी शास्त्रानुसार उत्तर दिले.
संदिश्य पन्नगान्सर्वान्वासुकिः सुसमाहितः। स्वसारमुद्यम्य तदा जरत्कारुमृषिं प्रति
मग वासुकीने सर्व सर्पांना बोलावले आणि आपली बहीण उचलून, ती जरत्कारू ऋषींना दाखवली.
अथ कालस्य महतः स मुनिः संशितव्रतः। तपस्यभिरतो धीमान्स दारान्नाभ्यकाङ्क्षत
खूप काळ गेल्यावर, तो मुनि आपल्या व्रताला घट्ट राहून, तपश्चर्येत मग्न होता आणि त्याला पत्नीची इच्छा नव्हती.
स तूर्ध्वरेतास्तपसि प्रसक्तः स्वाध्यायवान्वीतभयः कृतात्मा। चचार सर्वां पृथिवीं महात्मा न चापि दारान्मनसाध्यकाङ्क्षत्
तो महात्मा, ज्याचे वीर्य वर ठेवलेले होते, तपात रमलेला, वेदशास्त्रात निपुण, निर्भय आणि संयमी होता. तो संपूर्ण पृथ्वीवर फिरला, पण त्याच्या मनातही पत्नीची इच्छा आली नाही.
ततोऽपरस्मिन्संप्राप्ते काले कस्मिंश्चिदेव तु। परिक्षिन्नाम राजासीद्ब्रह्मन्कौरववंशजः
नंतर दुसऱ्या वेळी, कौरव वंशातील परीक्षित नावाचा राजा थकून गेला.
यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो युधि। बभूव मृगयाशीलः पुरास्य प्रपितामहः
जसा महाबाहू पांडू, युद्धात श्रेष्ठ धनुर्धर, पूर्वी शिकार करण्यात आसक्त होता, तसाच त्याचा पूर्वजही होता.
तथा विख्यातवाँल्लोके परीक्षिदभिमन्युजः।' मृगान्विध्यन्वराहांश्च तरक्षून्महिषांस्तथा। अन्यांश्च विविधान्वन्यांश्चचार पृथिवीपतिः
तसाच, अभिमन्युपुत्र परीक्षितही जगात प्रसिद्ध झाला. तो हरणे, रानडुक्करे, वाघ, म्हशी आणि इतर अनेक वन्य प्राणी मारत पृथ्वीवर फिरू लागला.
स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा बाणेनानतपर्वणा। पृष्ठतो धनुरादाय ससार गहने वने
एकदा, त्याने बाणाने एक हरण जखमी केले आणि धनुष्य घेऊन ते घनदाट जंगलात पाठलाग करू लागला.
यथैव भगवान्रुद्रो विद्ध्वा यज्ञमृगं दिवि। अन्वगच्छद्धनुष्पाणिः पर्यन्वेष्टुमितस्ततः
जसा भगवान रुद्राने स्वर्गात यज्ञातील प्राणी जखमी केला आणि धनुष्य हातात घेऊन सर्वत्र शोधू लागला, तसाच तोही वागला.
न हि तेन मृगो विद्धो जीवन्गच्छति वै वने। पूर्वरूपं तु तत्तूर्णं तस्यासीत्स्वर्गतिं प्रति
पण त्या हरणाला बाण लागूनही ते जंगलात मरण पावले नाही; त्याचे पूर्वरूप लवकरच स्वर्गाकडे गेले.
परिक्षितो नरेन्द्रस्य विद्धो यन्नष्टवान्मृगः। दूरं चापहृतस्तेन मृगेण स महीपतिः
परीक्षित राजाने जखमी केलेले हरण निसटले आणि त्याने राजाचे धनुष्य दूर नेले; त्यामुळे तो राजा त्या प्राण्याच्या मागे गेला.
परिश्रान्तः पिपासार्त आससाद मुनिं वने। गवां प्रचारेष्वासीनं वत्सानां मुखनिःसृतम्
थकलेला आणि तहानलेला राजा जंगलात गायी चरतात तिथे गेला, जिथे एक ऋषी बसला होता आणि वासरं त्यांच्या मायांचे दूध पित होती.
भूयिष्ठमुपयुञ्जानं फेनमापिबतां पयः। तमभिद्रुत्य वेगेन स राजा संशितव्रतम्
तो ऋषी बहुतेक वेळा दूधावर आलेले फेस पित होता. तेव्हा राजा, आपल्या व्रताला घट्ट राहून, वेगाने त्याच्याकडे धावला.
अपृच्छद्धनुरुद्यम्य तं मुनिं क्षुच्छ्रमान्वितः। भोभो ब्रह्मन्नहं राजा परीक्षिदभिमन्युजः
राजा, उपासमारीने आणि थकव्याने ग्रासलेला, धनुष्य उचलून त्या ऋषीला विचारू लागला, 'ब्रह्मन्, मी अभिमन्युपुत्र परीक्षित राजा आहे.'
मया विद्धो मृगो नष्टः कच्चित्तं दृष्टवानसि। स मुनिस्तं तु नोवाच किंचिन्मौनव्रते स्थितः
'मी जखमी केलेले हरण पळून गेले आहे; कदाचित तुम्ही ते पाहिले आहे का?' पण तो ऋषी मौनव्रत पाळत होता, म्हणून काहीच बोलला नाही.
तस्य स्कन्धे मृतं सर्पं क्रुद्धो राजा समासजत्। समुत्क्षिप्य धनुष्कोट्या स चैनं समुपैक्षत
राजा रागावून, धनुष्याच्या टोकाने एक मृत साप उचलून त्या ऋषीच्या खांद्यावर ठेवला आणि त्याच्याकडे पाहू लागला.
न स किंचिदुवाचैनं शुभं वा यदि वाऽशुभम्। स राजा क्रोधमुत्सृज्य व्यथितस्तं तथागतम्। दृष्ट्वा जगाम नगरमृषिस्त्वासीत्तथैव सः
त्या ऋषीने त्याला काहीच बोलले नाही, ना शुभ ना अशुभ. राजा राग सोडून, घडलेल्या प्रकारामुळे अस्वस्थ झाला आणि नगराकडे निघून गेला. ऋषी मात्र तसाच बसून राहिला.
न हि तं राजशार्दूलं क्षमाशीलो महामुनिः। स्वधर्मनिरतं भूपं समाक्षिप्तोऽप्यधर्षयत्
कारण तो महात्मा, सहनशील स्वभावाचा, आपल्या कर्तव्याला निष्ठावान राजा असला तरी, त्याने केलेला अपमान सहन केला आणि त्याला काहीही प्रत्युत्तर दिले नाही.
न हि तं राजशार्दूलस्तथा धर्मपरायणम्। जानाति भरतश्रेष्ठस्तत एनमधर्षयत्
राजांमध्ये वाघासारखा असलेला त्याला इतका धर्मनिष्ठ आहे हे ओळखू शकला नाही, म्हणून, भरतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, त्याचा अपमान केला.
तरुणस्तस्य पुत्रोऽभूत्तिग्मतेजा महातपाः। शृङ्गी नाम महाक्रोधो दुष्पसादोमहाव्रतः
त्याचा मुलगा तरुण, तेजस्वी आणि कठोर तप करणारा होता. त्याचे नाव शृंगी, तो फार क्रोधी, जवळ जाण्यास कठीण आणि मोठ्या व्रतात निष्ठावान होता.
स देवं परमासीनं सर्वभूतहिते रतम्। ब्रह्माणमुपतस्थे वै काले काले सुंसयतः
तो वेळोवेळी सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी बसलेल्या ब्रह्मदेवाजवळ जाऊन त्यांची कृपा मिळवायचा प्रयत्न करायचा.
सतेन समनुज्ञातो ब्रह्मणा गृहमेयिवान्। सख्योक्तः क्रीडमानेन स तत्र हसता किल
ब्रह्मदेवांनी परवानगी दिल्यावर, त्याचा मित्र खेळत आणि हसत असताना सांगितल्याप्रमाणे तो घरी परतला.
संरम्भात्कोपनोऽतीव विषकल्पो मुनेः सुतः। उद्दिश्य पितरं तस्य यच्छ्रुत्वा रोषमाहरत्। ऋषिपुत्रेण नर्मार्थे कृशेन द्विजसत्तम
मुनिपुत्र कृश याने त्याच्या वडिलांबद्दल केलेल्या विनोद ऐकून, त्या ऋषीपुत्राच्या मनात विषासारखा संताप भरला आणि तो अत्यंत रागावला.
तेजस्विनस्तव पिता तथैव च तपस्विनः। शवं स्कन्धेन वहति मा शृङ्गिन्गर्वितो भव
तुझा वडील तेजस्वी आणि तपस्वी असूनही, तो खांद्यावर मृतदेह घेऊन जातो; म्हणून, शृंगी, गर्व करू नकोस.
व्याहरत्स्वृषिपुत्रेषु मा स्म किंचिद्वचो वद। अस्मद्विधेषु सिद्धेषु ब्रह्मवित्सु तपस्विषु
ऋषीपुत्रांमध्ये, आमच्यासारख्या सिद्ध, वेदज्ञ आणि तपस्वी लोकांमध्ये काहीही बोलू नकोस.
क्व ते पुरुषमानित्वं क्व ते वाचस्तथाविधाः। दर्पजाः पितरं द्रष्टा यस्त्वं शवधरं तथा
तुझ्यातली माणुसकी कुठे आणि असे गर्वातून आलेले शब्द कुठे, जेव्हा तुझा वडील मृतदेह घेऊन जाताना दिसतो?
पित्रा च तव तत्कर्म नानुरूपमिवात्मनः। कृतं मुनिजनश्रेष्ठ येनाहं भृशदुःखितः
तुझ्या वडिलांनी जे केले ते त्यांना शोभणारे नाही, हे ऋषीमध्ये श्रेष्ठा; त्यामुळे मी फार दुःखी झालो आहे.
एवमुक्तः स तेजस्वी शृङ्गी कोपसमन्वितः। मृतधारं गुरुं श्रुत्वा पर्यतप्यत मन्युना
अशा प्रकारे बोलल्यावर, तेजस्वी आणि संतापलेला शृंगी, आपल्या गुरू वडिलांनी मृतदेह उचलल्याचे ऐकून संतापाने पेटून उठला.
स त कृशमक्षिप्रेक्ष्य सूनृतां वाचमुत्सृजन्। अपृच्छत्तं कथं तातः `सर्वभूतहिते रतः
त्याने कृशाकडे पाहत सत्य बोलून विचारले, 'तुमचे वडील, सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी मन लावणारे—'
अनन्यचेताः सततं विष्णुं दवेमतोषयत्। वन्यान्नभोजी सततं मुनिर्मौनव्रते स्थितः। एवंभूतः स तेजस्वी' स मेऽद्य मृतधारकः
नेहमी एकचित्ताने, त्या मुनिने तप करून विष्णूला संतुष्ट केले; तो नेहमी वनातील अन्न खात असे, मौनव्रत पाळत असे, असा तेजस्वी असूनही आज तो मृतदेह घेऊन आहे.