मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसाऽऽवृतः। आप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा
असा माणूस आपल्या उग्र स्वभावामुळे मित्रांशी भांडण करतो आणि लोकांच्या तसेच आपल्या घरच्यांच्या द्वेषाला पात्र होतो.
सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम्। संतापद्वेषमोहांश्च शत्रूंश्च लभते नरः
अशा माणसाला अपमान, संपत्तीची हानी, टोमणे, अवहेलना, दुःख, द्वेष, भ्रम आणि शत्रू मिळतात.
क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषोऽनयात्। भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात्प्राणेभ्यः स्वजनादपि
रागामुळे माणूस लोकांना अन्यायाने शिक्षा करतो आणि त्यामुळे तो लवकरच आपली श्रीमंती, प्राण आणि आपले लोक गमावतो.
योपकर्तॄश्च हर्तॄश्च तेजसैवोपगच्छति। तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव
असा माणूस आपल्या उग्रपणामुळे मदत करणाऱ्यांनाही आणि चोरांनाही भेटतो; म्हणूनच लोक त्याच्यापासून घरातल्या सापासारखे घाबरतात.
यस्मादुद्विजतेलोकः कथं तस्य भवो भवेत्। अन्तरं तस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम्
ज्याच्यामुळे लोक घाबरतात, त्याला कशी भरभराट मिळणार? लोक त्याला पाहताच नक्कीच दूर जातात.
तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत्। कालेकाले तु संप्राप्ते मृदुस्तीक्ष्णोपि वा भवेत्
म्हणूनच, आपली ताकद फारच सोडू नये, आणि नेहमीच मृदूही राहू नये; वेळप्रसंगी माणसाने मृदू किंवा कठोर व्हावं.
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः। स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च
कधी मृदू, कधी कठोर असणारा माणूस या जगात आणि पुढच्या जन्मातही सुख मिळवतो.
क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान्। ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिणः
आता मी तुला क्षमा कधी करावी हे सविस्तर सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक. हेच ज्ञानी लोकांनी नेहमी पाळावं असं सांगितलं आहे.
पूर्वोपकारी यस्ते स्यादपराधे गरीयसि। उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः
ज्याने पूर्वी आपल्यावर उपकार केले आहेत, पण नंतर मोठा अपराध केला, त्याचा तो अपराध त्याच्या उपकारामुळे माफ करावा.
अबुद्धिमाश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम्। न हि सर्वत्र पाण्डित्वं सुलभं पुरुषेण वै
जे अज्ञानामुळे चूक करतात, त्यांचे अपराध माफ करावेत; कारण सर्वत्र शहाणपण मिळणं माणसाला सोपं नाही.
अथ चेद्बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम्। पापान्स्वल्पेऽपि तान्हन्यादपराधे तथाऽनृजून्
पण जर कोणी जाणूनबुजून चूक करून, नंतर ती अज्ञानात झाली असं सांगत असेल, तर अगदी लहानशी चूकही मोठ्या अपराधासारखी शिक्षा करावी.
सर्वस्यैकोपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत्। द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेऽप्यपकृते भवेत्
प्रत्येक सजीवाचा पहिला अपराध माफ करावा; पण दुसऱ्यांदा तशीच चूक झाली, तर ती अगदी लहान असली तरी शिक्षा करावी.
अजानता भवेत्कश्चिदपराधः कृतो यदि। क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया
कोणी अन知らितपणे काही चूक केली असेल, तर ती नीट तपासून, त्याला नक्कीच माफ करावं असं सांगितलं आहे.
मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्त्यदारुणम्। नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीव्रतरं मृदु
मृदुतेने कठोरपणा जिंकता येतो, आणि मृदुतेने सौम्यपणाही जिंकता येतो; मृदुतेने काहीही अशक्य नाही, म्हणून मृदुता ही कठोरतेपेक्षा अधिक बलवान आहे.
देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलमथात्मनः। अन्वीक्ष्यकारणं चैव कार्यं तेजः क्षमापि वा
स्थान, वेळ आणि स्वतःची ताकद किंवा कमजोरी लक्षात घेऊन, कारण नीट समजून, मगच तेज किंवा क्षमा यापैकी योग्य ते वर्तन करावं.
नादेशकाले किंचित्स्याद्देशकालौ प्रतीक्षताम्। तथा लोकभयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधितम्
अयोग्य वेळ किंवा ठिकाणी काहीच करु नये; योग्य वेळ आणि ठिकाणाची वाट पहावी. तसेच लोकांची भीती म्हणूनही अपराध माफ करावेत.
एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः। अतोऽन्यथाऽनुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते
हीच क्षमेसाठीची योग्य वेळ सांगितली आहे; याच्या विरुद्ध परिस्थितीत तेज दाखवायची वेळ येते.
तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप। धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु
म्हणून, राजन, मी असं मानतो की, आता धृतराष्ट्राच्या लोभी आणि नेहमीच अन्याय करणाऱ्या मुलांवर तेज दाखवायची वेळ आली आहे.
न हि कश्चित्क्षमाकालो विद्यतेऽद्य कुरून्प्रति। तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टुमर्हसि
आता कौरवांच्या बाबतीत क्षमेची वेळ नाही; तेज दाखवायची वेळ आली आहे, म्हणून तू आपली ऊर्जा दाखवायला हवी.
मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तीक्ष्णादुद्विजते जनः। काले प्राप्ते द्वयं चैतद्यो वेद स महीपतिः
मृदू माणसाची लोक अवहेलना करतात, आणि फार कठोर असणाऱ्याला लोक घाबरतात; योग्य वेळी मृदू आणि कठोर कधी व्हावं हे जो राजा जाणतो, तो खरा शहाणा आहे.
द्रौपद्या वचनं श्रुत्वा श्लक्ष्णाक्षरपदं शुभम्। उवाच द्रौपदीं राजा स्मयमानो युधिष्ठिरः
द्रौपदीचे गोड, नीटनेटके आणि शुभ शब्द ऐकून, युधिष्ठिर राजा हसत द्रौपदीला म्हणाला.
कारणे भवती क्रुद्धा धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः। येन क्रोधं महाप्रज्ञे बहुधा बहुमन्यसे। क्रोधमूलं हरं शत्रुं कारणैः शृणु तं मम
तू कारणास्तव रागावली आहेस, कारण धृतराष्ट्राचा दुष्ट मुलगा; तू अनेक प्रकारे आणि अनेक कारणांनी राग महत्त्वाचा मानतेस. आता रागाचा मूळ शत्रू आणि त्याची कारणं मी सांगतो, ते ऐक.
क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः। इति विद्धि महाप्रात्रे क्रोधमूलौ भवाभवौ
राग माणसांचा नाश करतो, आणि रागामुळेच पुन्हा निर्माणही होतो; हे जाण, रागाच्या मुळाशीच अस्तित्व आणि नाश दोन्ही आहेत.
यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभने। `यो न संहरते क्रोधं तस्याभावो भवत्युत। अभावकारणं तस्मात्क्रोधो भवति शोभने
जो आपला राग आवरतो, त्याचं अस्तित्व टिकतं; पण जो राग आवरत नाही, त्याचं अस्तित्व नाहीसं होतं. म्हणून, सुंदर सखी, राग हा नाशाचं कारण आहे.
यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं विसृजते शुभे। तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः
जो माणूस नेहमी रागावर सोडून देतो, त्याच्यासाठी राग फार भयंकर नाश घडवतो.
क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते। तत्कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम्
रागातूनच लोकांचा नाश इथे दिसतो; मग माझ्यासारख्या माणसाने, जो जगाचा नाश करणारा आहे, असा राग का धरावा?
क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि। क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते
रागावलेला माणूस पाप करतो, रागात गुरुजनांनाही मारू शकतो; रागात कठोर बोलून तो चांगल्या गोष्टींचीही अवहेलना करतो.
वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित्। नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा
रागावलेला माणूस कधी काय बोलावं, काय बोलू नये हे ओळखत नाही; त्याच्यासाठी काहीच अयोग्य नाही, आणि काहीच न बोलण्यासारखं राहत नाही.
हिंस्यात्क्रोधादवध्यांस्तु वध्यान्संपूजयीत च। आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम्
रागामुळे माणूस ज्यांना मारू नये त्यांनाही दुखावतो, आणि ज्यांना शिक्षा करावी त्यांचा सन्मान करतो; रागात तो स्वतःलाही यमाच्या घरात पाठवू शकतो.
एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः। इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम्
हे दोष पाहून, जे शहाणे आहेत ते रागावर विजय मिळवतात, कारण त्यांना इथे आणि पुढच्या जन्मातही श्रेष्ठ कल्याण हवं असतं.