अवज्ञाय हितं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम्। आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः
मालकाच्या हिताकडे दुर्लक्ष करून नोकर अनेक वाईट गोष्टी करतात; आणि बुध्दीने कमी असलेले त्याचे धन मिळवण्याचा प्रयत्न करतात.
यानं वस्त्राण्यलंकाराञ्शयनान्यासनानि च। भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च
वाहने, कपडे, दागिने, झोपायची आणि बसायची जागा, जेवण-पिण्याच्या गोष्टी आणि इतर सर्व वस्तू,
आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतसः। प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भर्तृशासनात्
अयोग्य आणि विचारहीन लोक आपल्या इच्छेप्रमाणे उचलतात; आणि मालकाने द्यायला सांगितलेल्या वस्तूही ते देत नाहीत.
न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदाचन। अव्रज्ञानं हि लोकेऽस्मिन्मरणादपि गर्हितम्
ते कधीच मालकाचा योग्य सन्मान करत नाहीत; कारण या जगात तिरस्कार हा मृत्यूपेक्षाही अधिक निंदनीय मानला जातो.
क्षमिणं तादृशं तांत ब्रुवन्ति कटुकान्यपि। प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः
क्षमाशील माणूस कितीही मोठा असला, तरी त्याच्या नोकरांनी, मुलांनी, किंवा सेवकांनी त्याच्याशी कठोर शब्दात वागणं सुरू केलं, कारण त्यांना त्याच्याबद्दल काहीच आपुलकी राहत नाही.
अप्यस्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः। दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः
अगदी त्याची पत्नीही, जर तो नेहमी शांत राहणारा असेल, तर त्याचं ऐकणं सोडते आणि मनात येईल तसं वागते.
तथा च नित्यमुदिता यदि नाल्पमपीश्वरात्। `अकृतोपद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते
तो माणूस नेहमी आनंदी असला, आणि कोणालाही कधीच त्रास दिला नसेल, तरी त्याच्या अवतीभोवतीचे लोक त्याचा योग्य तो सन्मान करत नाहीत.
पूजयन्ति नरा नागान्न तार्क्ष्यं नामघातिनम् ।।' एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम्
लोक सापांना सुद्धा पूजतात, पण साप मारणाऱ्या गरुडाला नाही. अशा शांत, क्षमाशील लोकांमध्ये असे अनेक दोष कायम राहतात.
अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमांवताम् ।। अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमावताम्
विरोचनपुत्रा, आता क्षमाशील नसणाऱ्यांचेही हे दोष ऐकून घे.
अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः। क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविधान्स्वेन तेजसा
जो माणूस नेहमीच कामात गुंतलेला आणि रागावलेला असतो, तो योग्य-अयोग्य पाहता न पाहता, आपल्या ताकदीवरून वेगवेगळ्या शिक्षा देतो.
मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसाऽऽवृतः। आप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा
असा माणूस आपल्या उग्र स्वभावामुळे मित्रांशी भांडण करतो आणि लोकांच्या तसेच आपल्या घरच्यांच्या द्वेषाला पात्र होतो.
सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम्। संतापद्वेषमोहांश्च शत्रूंश्च लभते नरः
अशा माणसाला अपमान, संपत्तीची हानी, टोमणे, अवहेलना, दुःख, द्वेष, भ्रम आणि शत्रू मिळतात.
क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषोऽनयात्। भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात्प्राणेभ्यः स्वजनादपि
रागामुळे माणूस लोकांना अन्यायाने शिक्षा करतो आणि त्यामुळे तो लवकरच आपली श्रीमंती, प्राण आणि आपले लोक गमावतो.
योपकर्तॄश्च हर्तॄश्च तेजसैवोपगच्छति। तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव
असा माणूस आपल्या उग्रपणामुळे मदत करणाऱ्यांनाही आणि चोरांनाही भेटतो; म्हणूनच लोक त्याच्यापासून घरातल्या सापासारखे घाबरतात.
यस्मादुद्विजतेलोकः कथं तस्य भवो भवेत्। अन्तरं तस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम्
ज्याच्यामुळे लोक घाबरतात, त्याला कशी भरभराट मिळणार? लोक त्याला पाहताच नक्कीच दूर जातात.
तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत्। कालेकाले तु संप्राप्ते मृदुस्तीक्ष्णोपि वा भवेत्
म्हणूनच, आपली ताकद फारच सोडू नये, आणि नेहमीच मृदूही राहू नये; वेळप्रसंगी माणसाने मृदू किंवा कठोर व्हावं.
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः। स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च
कधी मृदू, कधी कठोर असणारा माणूस या जगात आणि पुढच्या जन्मातही सुख मिळवतो.
क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान्। ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिणः
आता मी तुला क्षमा कधी करावी हे सविस्तर सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक. हेच ज्ञानी लोकांनी नेहमी पाळावं असं सांगितलं आहे.
पूर्वोपकारी यस्ते स्यादपराधे गरीयसि। उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः
ज्याने पूर्वी आपल्यावर उपकार केले आहेत, पण नंतर मोठा अपराध केला, त्याचा तो अपराध त्याच्या उपकारामुळे माफ करावा.
अबुद्धिमाश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम्। न हि सर्वत्र पाण्डित्वं सुलभं पुरुषेण वै
जे अज्ञानामुळे चूक करतात, त्यांचे अपराध माफ करावेत; कारण सर्वत्र शहाणपण मिळणं माणसाला सोपं नाही.
अथ चेद्बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम्। पापान्स्वल्पेऽपि तान्हन्यादपराधे तथाऽनृजून्
पण जर कोणी जाणूनबुजून चूक करून, नंतर ती अज्ञानात झाली असं सांगत असेल, तर अगदी लहानशी चूकही मोठ्या अपराधासारखी शिक्षा करावी.
सर्वस्यैकोपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत्। द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेऽप्यपकृते भवेत्
प्रत्येक सजीवाचा पहिला अपराध माफ करावा; पण दुसऱ्यांदा तशीच चूक झाली, तर ती अगदी लहान असली तरी शिक्षा करावी.
अजानता भवेत्कश्चिदपराधः कृतो यदि। क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया
कोणी अन知らितपणे काही चूक केली असेल, तर ती नीट तपासून, त्याला नक्कीच माफ करावं असं सांगितलं आहे.
मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्त्यदारुणम्। नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीव्रतरं मृदु
मृदुतेने कठोरपणा जिंकता येतो, आणि मृदुतेने सौम्यपणाही जिंकता येतो; मृदुतेने काहीही अशक्य नाही, म्हणून मृदुता ही कठोरतेपेक्षा अधिक बलवान आहे.
देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलमथात्मनः। अन्वीक्ष्यकारणं चैव कार्यं तेजः क्षमापि वा
स्थान, वेळ आणि स्वतःची ताकद किंवा कमजोरी लक्षात घेऊन, कारण नीट समजून, मगच तेज किंवा क्षमा यापैकी योग्य ते वर्तन करावं.
नादेशकाले किंचित्स्याद्देशकालौ प्रतीक्षताम्। तथा लोकभयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधितम्
अयोग्य वेळ किंवा ठिकाणी काहीच करु नये; योग्य वेळ आणि ठिकाणाची वाट पहावी. तसेच लोकांची भीती म्हणूनही अपराध माफ करावेत.
एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः। अतोऽन्यथाऽनुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते
हीच क्षमेसाठीची योग्य वेळ सांगितली आहे; याच्या विरुद्ध परिस्थितीत तेज दाखवायची वेळ येते.
तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप। धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु
म्हणून, राजन, मी असं मानतो की, आता धृतराष्ट्राच्या लोभी आणि नेहमीच अन्याय करणाऱ्या मुलांवर तेज दाखवायची वेळ आली आहे.
न हि कश्चित्क्षमाकालो विद्यतेऽद्य कुरून्प्रति। तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टुमर्हसि
आता कौरवांच्या बाबतीत क्षमेची वेळ नाही; तेज दाखवायची वेळ आली आहे, म्हणून तू आपली ऊर्जा दाखवायला हवी.
मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तीक्ष्णादुद्विजते जनः। काले प्राप्ते द्वयं चैतद्यो वेद स महीपतिः
मृदू माणसाची लोक अवहेलना करतात, आणि फार कठोर असणाऱ्याला लोक घाबरतात; योग्य वेळी मृदू आणि कठोर कधी व्हावं हे जो राजा जाणतो, तो खरा शहाणा आहे.