तत्त्वया न क्षमा कार्या शत्रून्प्रति कथंचन। तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः
म्हणून शत्रूंप्रती कधीच क्षमा करू नकोस; फक्त आपल्या तेजानेच त्यांचा नाश करता येतो—यात काहीच शंका नाही.
तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति। अप्रियः सर्वभूतानां सोमुत्रेह च नश्यति
त्याचप्रमाणे, क्षमेला योग्य वेळ आली असताना जो क्षत्रिय स्वतःला आवरत नाही, तो सर्वांना अप्रिय होतो आणि या जगात व पुढच्या जन्मातही नष्ट होतो.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च
यावर एक जुनी गोष्ट सांगितली जाते—प्रह्लाद आणि विरोचनपुत्र बळी यांचा संवाद.
असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम्। बलिः पप्रच्छ दैत्येनद्रं प्रह्लादं पितरं पितुः
असुरांचा राजा, धर्माची जाण असलेला आणि अत्यंत बुद्धिमान बळी, आपल्या आजोबा प्रह्लाद यांना विचारतो.
क्षमा स्विच्छ्रेयसी तात उताहो तेज इत्युत। एतन्मे संशयं तात यथावद्ब्रूहि पृच्छते
बाबा, क्षमा श्रेष्ठ आहे का तेज? मला हा संदेह आहे, तो कृपया स्पष्टपणे सांगा.
श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम्। करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम्
धर्माची जाण असलेल्या बाबा, इथे खरं काय ते मला नक्की सांगा; मी तुमचं सांगणं नक्की पाळीन.
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः। सर्वनिश्चयवित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते
अशा प्रकारे विचारल्यावर, सर्व गोष्टींचा निर्णय करणारे आणि ज्ञानी असलेले आजोबा त्याला सर्व काही नीट समजावून सांगतात.
न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा। इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम्
नेहमीच तेज दाखवणं श्रेष्ठ नाही, आणि कायमच क्षमा करणंही श्रेष्ठ नाही; हे दोन्ही गोष्टी योग्य वेळीच उपयोगी पडतात, हे नक्की समज.
यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति। भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथाऽरयः
जो नेहमीच क्षमा करतो, तो अनेक दोषांना सामोरा जातो; त्याचे नोकर, शत्रू आणि तटस्थ लोकही त्याचा तिरस्कार करतात.
सर्वभूतानि चाप्यस् न नमन्ते कदाचन। तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपि वर्जिता
सर्व प्राणी त्याला कधीच मान देत नाहीत; म्हणूनच, सतत क्षमा करणे, हे पंडितही टाळतात.
अवज्ञाय हितं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम्। आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः
मालकाच्या हिताकडे दुर्लक्ष करून नोकर अनेक वाईट गोष्टी करतात; आणि बुध्दीने कमी असलेले त्याचे धन मिळवण्याचा प्रयत्न करतात.
यानं वस्त्राण्यलंकाराञ्शयनान्यासनानि च। भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च
वाहने, कपडे, दागिने, झोपायची आणि बसायची जागा, जेवण-पिण्याच्या गोष्टी आणि इतर सर्व वस्तू,
आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतसः। प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भर्तृशासनात्
अयोग्य आणि विचारहीन लोक आपल्या इच्छेप्रमाणे उचलतात; आणि मालकाने द्यायला सांगितलेल्या वस्तूही ते देत नाहीत.
न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदाचन। अव्रज्ञानं हि लोकेऽस्मिन्मरणादपि गर्हितम्
ते कधीच मालकाचा योग्य सन्मान करत नाहीत; कारण या जगात तिरस्कार हा मृत्यूपेक्षाही अधिक निंदनीय मानला जातो.
क्षमिणं तादृशं तांत ब्रुवन्ति कटुकान्यपि। प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः
क्षमाशील माणूस कितीही मोठा असला, तरी त्याच्या नोकरांनी, मुलांनी, किंवा सेवकांनी त्याच्याशी कठोर शब्दात वागणं सुरू केलं, कारण त्यांना त्याच्याबद्दल काहीच आपुलकी राहत नाही.
अप्यस्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः। दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः
अगदी त्याची पत्नीही, जर तो नेहमी शांत राहणारा असेल, तर त्याचं ऐकणं सोडते आणि मनात येईल तसं वागते.
तथा च नित्यमुदिता यदि नाल्पमपीश्वरात्। `अकृतोपद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते
तो माणूस नेहमी आनंदी असला, आणि कोणालाही कधीच त्रास दिला नसेल, तरी त्याच्या अवतीभोवतीचे लोक त्याचा योग्य तो सन्मान करत नाहीत.
पूजयन्ति नरा नागान्न तार्क्ष्यं नामघातिनम् ।।' एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम्
लोक सापांना सुद्धा पूजतात, पण साप मारणाऱ्या गरुडाला नाही. अशा शांत, क्षमाशील लोकांमध्ये असे अनेक दोष कायम राहतात.
अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमांवताम् ।। अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमावताम्
विरोचनपुत्रा, आता क्षमाशील नसणाऱ्यांचेही हे दोष ऐकून घे.
अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः। क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविधान्स्वेन तेजसा
जो माणूस नेहमीच कामात गुंतलेला आणि रागावलेला असतो, तो योग्य-अयोग्य पाहता न पाहता, आपल्या ताकदीवरून वेगवेगळ्या शिक्षा देतो.
मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसाऽऽवृतः। आप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा
असा माणूस आपल्या उग्र स्वभावामुळे मित्रांशी भांडण करतो आणि लोकांच्या तसेच आपल्या घरच्यांच्या द्वेषाला पात्र होतो.
सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम्। संतापद्वेषमोहांश्च शत्रूंश्च लभते नरः
अशा माणसाला अपमान, संपत्तीची हानी, टोमणे, अवहेलना, दुःख, द्वेष, भ्रम आणि शत्रू मिळतात.
क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषोऽनयात्। भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात्प्राणेभ्यः स्वजनादपि
रागामुळे माणूस लोकांना अन्यायाने शिक्षा करतो आणि त्यामुळे तो लवकरच आपली श्रीमंती, प्राण आणि आपले लोक गमावतो.
योपकर्तॄश्च हर्तॄश्च तेजसैवोपगच्छति। तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव
असा माणूस आपल्या उग्रपणामुळे मदत करणाऱ्यांनाही आणि चोरांनाही भेटतो; म्हणूनच लोक त्याच्यापासून घरातल्या सापासारखे घाबरतात.
यस्मादुद्विजतेलोकः कथं तस्य भवो भवेत्। अन्तरं तस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम्
ज्याच्यामुळे लोक घाबरतात, त्याला कशी भरभराट मिळणार? लोक त्याला पाहताच नक्कीच दूर जातात.
तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत्। कालेकाले तु संप्राप्ते मृदुस्तीक्ष्णोपि वा भवेत्
म्हणूनच, आपली ताकद फारच सोडू नये, आणि नेहमीच मृदूही राहू नये; वेळप्रसंगी माणसाने मृदू किंवा कठोर व्हावं.
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः। स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च
कधी मृदू, कधी कठोर असणारा माणूस या जगात आणि पुढच्या जन्मातही सुख मिळवतो.
क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान्। ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिणः
आता मी तुला क्षमा कधी करावी हे सविस्तर सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक. हेच ज्ञानी लोकांनी नेहमी पाळावं असं सांगितलं आहे.
पूर्वोपकारी यस्ते स्यादपराधे गरीयसि। उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः
ज्याने पूर्वी आपल्यावर उपकार केले आहेत, पण नंतर मोठा अपराध केला, त्याचा तो अपराध त्याच्या उपकारामुळे माफ करावा.
अबुद्धिमाश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम्। न हि सर्वत्र पाण्डित्वं सुलभं पुरुषेण वै
जे अज्ञानामुळे चूक करतात, त्यांचे अपराध माफ करावेत; कारण सर्वत्र शहाणपण मिळणं माणसाला सोपं नाही.