यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत्। तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
जो एकाच रथावर बसून देव, माणसं आणि नाग यांना जिंकला, तोच आता वनात गेलाय; हे पाहून तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
यो यानैरद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः। प्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परंतप
जो अद्भुत वाहनांनी, घोड्यांनी आणि हत्तीने वेढलेला असायचा, आणि राजांकडून बळाने संपत्ती मिळवायचा, शत्रूंचा दाह करणारा—
क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः। तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
जो एकाच वेगात शेकडो बाण सोडू शकतो, तोच आता वनात गेलाय; हे पाहून तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे। नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
वनात असलेला, काळा, उंच, तरुण आणि चर्मधारींमध्ये श्रेष्ठ असलेला नकुल, तो पाहून तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर। सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव
युधिष्ठिरा, सुंदर आणि पराक्रमी, माद्रीपुत्र सहदेव वनात आहे, हे पाहून, राजन, तू हे कसं सहन करतोस?
नकुलं सहदेवं च दृष्ट्वा ते दुःखितावुभौ। अदुःखार्हौ मनुष्येन्द्र कस्मान्मन्युर्न वर्धते
नकुल आणि सहदेव, दोघंही दुःखात आहेत, जरी त्यांना ते सहन करायचं कारण नाही; हे मनुष्येंद्र, तरीही तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः। धृष्टद्युम्नस्य भगिनीं वीरपत्नीमनुव्रताम्। मां वै वनगतां दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव
द्रुपदाच्या घरात जन्मलेली, पांडूच्या घरची सून, धृष्टद्युम्नाची बहीण, शूरवीरांची पत्नी आणि नेहमी पतीच्या सेवेत राहणारी मी, आज वनात राहते आहे हे पाहून, राजन, तू हे कसे सहन करतोस?
नूनं च तव नैवास्ति मन्युर्भरतसत्तम। यत्ते भ्रातॄंश्च मां चैव दृष्ट्वा नव्यथते मनः
हे भरतश्रेष्ठ, नक्कीच तुझ्या मनात राग नाही; कारण तुझ्या भावांना आणि मलाही अशा अवस्थेत पाहून तुझ्या मनाला काहीच वेदना होत नाही.
न निर्मन्युःक्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम्। तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत्
या जगात राग नसलेला क्षत्रिय ओळखला जात नाही, असं म्हणतात; पण आज मी तुझ्यात, क्षत्रिय असूनही, याचं उलट पाहते.
यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते। सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत
योग्य वेळी तेज दाखवत नाही तो क्षत्रिय, हे पार्था, सर्व प्राणी नेहमीच त्याचा तिरस्कार करतात.
तत्त्वया न क्षमा कार्या शत्रून्प्रति कथंचन। तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः
म्हणून शत्रूंप्रती कधीच क्षमा करू नकोस; फक्त आपल्या तेजानेच त्यांचा नाश करता येतो—यात काहीच शंका नाही.
तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति। अप्रियः सर्वभूतानां सोमुत्रेह च नश्यति
त्याचप्रमाणे, क्षमेला योग्य वेळ आली असताना जो क्षत्रिय स्वतःला आवरत नाही, तो सर्वांना अप्रिय होतो आणि या जगात व पुढच्या जन्मातही नष्ट होतो.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च
यावर एक जुनी गोष्ट सांगितली जाते—प्रह्लाद आणि विरोचनपुत्र बळी यांचा संवाद.
असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम्। बलिः पप्रच्छ दैत्येनद्रं प्रह्लादं पितरं पितुः
असुरांचा राजा, धर्माची जाण असलेला आणि अत्यंत बुद्धिमान बळी, आपल्या आजोबा प्रह्लाद यांना विचारतो.
क्षमा स्विच्छ्रेयसी तात उताहो तेज इत्युत। एतन्मे संशयं तात यथावद्ब्रूहि पृच्छते
बाबा, क्षमा श्रेष्ठ आहे का तेज? मला हा संदेह आहे, तो कृपया स्पष्टपणे सांगा.
श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम्। करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम्
धर्माची जाण असलेल्या बाबा, इथे खरं काय ते मला नक्की सांगा; मी तुमचं सांगणं नक्की पाळीन.
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः। सर्वनिश्चयवित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते
अशा प्रकारे विचारल्यावर, सर्व गोष्टींचा निर्णय करणारे आणि ज्ञानी असलेले आजोबा त्याला सर्व काही नीट समजावून सांगतात.
न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा। इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम्
नेहमीच तेज दाखवणं श्रेष्ठ नाही, आणि कायमच क्षमा करणंही श्रेष्ठ नाही; हे दोन्ही गोष्टी योग्य वेळीच उपयोगी पडतात, हे नक्की समज.
यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति। भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथाऽरयः
जो नेहमीच क्षमा करतो, तो अनेक दोषांना सामोरा जातो; त्याचे नोकर, शत्रू आणि तटस्थ लोकही त्याचा तिरस्कार करतात.
सर्वभूतानि चाप्यस् न नमन्ते कदाचन। तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपि वर्जिता
सर्व प्राणी त्याला कधीच मान देत नाहीत; म्हणूनच, सतत क्षमा करणे, हे पंडितही टाळतात.
अवज्ञाय हितं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम्। आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः
मालकाच्या हिताकडे दुर्लक्ष करून नोकर अनेक वाईट गोष्टी करतात; आणि बुध्दीने कमी असलेले त्याचे धन मिळवण्याचा प्रयत्न करतात.
यानं वस्त्राण्यलंकाराञ्शयनान्यासनानि च। भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च
वाहने, कपडे, दागिने, झोपायची आणि बसायची जागा, जेवण-पिण्याच्या गोष्टी आणि इतर सर्व वस्तू,
आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतसः। प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भर्तृशासनात्
अयोग्य आणि विचारहीन लोक आपल्या इच्छेप्रमाणे उचलतात; आणि मालकाने द्यायला सांगितलेल्या वस्तूही ते देत नाहीत.
न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदाचन। अव्रज्ञानं हि लोकेऽस्मिन्मरणादपि गर्हितम्
ते कधीच मालकाचा योग्य सन्मान करत नाहीत; कारण या जगात तिरस्कार हा मृत्यूपेक्षाही अधिक निंदनीय मानला जातो.
क्षमिणं तादृशं तांत ब्रुवन्ति कटुकान्यपि। प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः
क्षमाशील माणूस कितीही मोठा असला, तरी त्याच्या नोकरांनी, मुलांनी, किंवा सेवकांनी त्याच्याशी कठोर शब्दात वागणं सुरू केलं, कारण त्यांना त्याच्याबद्दल काहीच आपुलकी राहत नाही.
अप्यस्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः। दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः
अगदी त्याची पत्नीही, जर तो नेहमी शांत राहणारा असेल, तर त्याचं ऐकणं सोडते आणि मनात येईल तसं वागते.
तथा च नित्यमुदिता यदि नाल्पमपीश्वरात्। `अकृतोपद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते
तो माणूस नेहमी आनंदी असला, आणि कोणालाही कधीच त्रास दिला नसेल, तरी त्याच्या अवतीभोवतीचे लोक त्याचा योग्य तो सन्मान करत नाहीत.
पूजयन्ति नरा नागान्न तार्क्ष्यं नामघातिनम् ।।' एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम्
लोक सापांना सुद्धा पूजतात, पण साप मारणाऱ्या गरुडाला नाही. अशा शांत, क्षमाशील लोकांमध्ये असे अनेक दोष कायम राहतात.
अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमांवताम् ।। अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमावताम्
विरोचनपुत्रा, आता क्षमाशील नसणाऱ्यांचेही हे दोष ऐकून घे.
अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः। क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविधान्स्वेन तेजसा
जो माणूस नेहमीच कामात गुंतलेला आणि रागावलेला असतो, तो योग्य-अयोग्य पाहता न पाहता, आपल्या ताकदीवरून वेगवेगळ्या शिक्षा देतो.