यत्ते भ्रातॄन्महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः। अभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः
महामना राजा, तुझे तरुण भाऊ, सुंदर कुंडलं घातलेले, उत्तम स्वयंपाक्यांनी नीट बनवलेल्या स्वादिष्ट जेवणाने नेहमी तृप्त असायचे.
सर्वांस्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीविनः। अदुःखार्हान्मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः
आता मी त्यांना या वनात, वनातील फळफळावळीवर जगताना पाहतोय. हे मनुष्येंद्र, ज्यांना दुःख सहन करावं लागू नये, तेही अशा अवस्थेत आहेत; त्यामुळे माझ्या मनाला काहीच शांती मिळत नाही.
भीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम्। ध्यायतः किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते
मी भीमसेनाला, वनात राहणारा आणि दुःखात असलेला, पाहतो तेव्हा, तुला काळ जसजसा पुढे सरकतोय तसतसं मनात वेदना का होत नाही?
भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणमच्युतम्। सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्माद्राजन्नुपेक्षसे
जो भीमसेन स्वतःची कामं स्वतः करतोय, सुखाला पात्र असूनही दुःख भोगतोय, अचलस्वरूपा राजा, त्याकडे पाहून तू त्याची उपेक्षा का करतोस?
सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैरुच्चावचैस्तथा। तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
जो वेगवेगळ्या वाहनांनी, सुंदर व साध्या वस्त्रांनी सन्मानित व्हायचा, तोच आता वनात गेलाय; त्याचं हे पाहून तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
अयं कुरून्रणे सर्वान्हन्तुमुत्सहते प्रभुः। त्वत्प्रतिज्ञां प्रतीक्षंस्तु सहतेऽयं वृकोदरः
हा सामर्थ्यशाली सर्व कुरूंना रणात सहज हरवू शकतो; पण तुझ्या वचनाची वाट पाहत व्रिकॊदर सगळं सहन करतोय.
योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना। शरातिसर्गे शीघ्रत्वात्कालान्तकयमोपमः
जो अर्जुनाच्या बरोबरीचा आहे, दोन हातांनी अनेक हातवाल्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, बाणांच्या वर्षावात काळाच्या अंतासारखा वेगवान आहे—
यस् शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः। यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणानुपतस्थिरे
ज्याच्या शौर्यामुळे सर्व राजे नतमस्तक झाले, आणि तुझ्या यज्ञात, महाराजा, ब्राह्मणांची सेवा त्याने केली.
तमिमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः। ध्यायन्तमर्जुनं दृष्ट्वा कस्माद्राजन्न कुप्यसि
हा पुरुषसिंह, ज्याला देव आणि दानवांनी सन्मान दिला, तोच आता अर्जुनाचा ध्यान करतोय; हे पाहून, राजा, तुझा राग का होत नाही?
दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखार्हं सुखोचितम्। न च तेवर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत
जो पार्थ वनात आहे, ज्याला दुःख सहन करायचं कारण नाही आणि जो नेहमी सुखात वाढला, त्याचं हे पाहूनही तुझ्या मनात राग वाढत नाही; म्हणून, भारत, मी गोंधळलोय.
यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत्। तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
जो एकाच रथावर बसून देव, माणसं आणि नाग यांना जिंकला, तोच आता वनात गेलाय; हे पाहून तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
यो यानैरद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः। प्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परंतप
जो अद्भुत वाहनांनी, घोड्यांनी आणि हत्तीने वेढलेला असायचा, आणि राजांकडून बळाने संपत्ती मिळवायचा, शत्रूंचा दाह करणारा—
क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः। तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
जो एकाच वेगात शेकडो बाण सोडू शकतो, तोच आता वनात गेलाय; हे पाहून तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे। नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
वनात असलेला, काळा, उंच, तरुण आणि चर्मधारींमध्ये श्रेष्ठ असलेला नकुल, तो पाहून तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर। सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव
युधिष्ठिरा, सुंदर आणि पराक्रमी, माद्रीपुत्र सहदेव वनात आहे, हे पाहून, राजन, तू हे कसं सहन करतोस?
नकुलं सहदेवं च दृष्ट्वा ते दुःखितावुभौ। अदुःखार्हौ मनुष्येन्द्र कस्मान्मन्युर्न वर्धते
नकुल आणि सहदेव, दोघंही दुःखात आहेत, जरी त्यांना ते सहन करायचं कारण नाही; हे मनुष्येंद्र, तरीही तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः। धृष्टद्युम्नस्य भगिनीं वीरपत्नीमनुव्रताम्। मां वै वनगतां दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव
द्रुपदाच्या घरात जन्मलेली, पांडूच्या घरची सून, धृष्टद्युम्नाची बहीण, शूरवीरांची पत्नी आणि नेहमी पतीच्या सेवेत राहणारी मी, आज वनात राहते आहे हे पाहून, राजन, तू हे कसे सहन करतोस?
नूनं च तव नैवास्ति मन्युर्भरतसत्तम। यत्ते भ्रातॄंश्च मां चैव दृष्ट्वा नव्यथते मनः
हे भरतश्रेष्ठ, नक्कीच तुझ्या मनात राग नाही; कारण तुझ्या भावांना आणि मलाही अशा अवस्थेत पाहून तुझ्या मनाला काहीच वेदना होत नाही.
न निर्मन्युःक्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम्। तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत्
या जगात राग नसलेला क्षत्रिय ओळखला जात नाही, असं म्हणतात; पण आज मी तुझ्यात, क्षत्रिय असूनही, याचं उलट पाहते.
यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते। सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत
योग्य वेळी तेज दाखवत नाही तो क्षत्रिय, हे पार्था, सर्व प्राणी नेहमीच त्याचा तिरस्कार करतात.
तत्त्वया न क्षमा कार्या शत्रून्प्रति कथंचन। तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः
म्हणून शत्रूंप्रती कधीच क्षमा करू नकोस; फक्त आपल्या तेजानेच त्यांचा नाश करता येतो—यात काहीच शंका नाही.
तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति। अप्रियः सर्वभूतानां सोमुत्रेह च नश्यति
त्याचप्रमाणे, क्षमेला योग्य वेळ आली असताना जो क्षत्रिय स्वतःला आवरत नाही, तो सर्वांना अप्रिय होतो आणि या जगात व पुढच्या जन्मातही नष्ट होतो.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च
यावर एक जुनी गोष्ट सांगितली जाते—प्रह्लाद आणि विरोचनपुत्र बळी यांचा संवाद.
असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम्। बलिः पप्रच्छ दैत्येनद्रं प्रह्लादं पितरं पितुः
असुरांचा राजा, धर्माची जाण असलेला आणि अत्यंत बुद्धिमान बळी, आपल्या आजोबा प्रह्लाद यांना विचारतो.
क्षमा स्विच्छ्रेयसी तात उताहो तेज इत्युत। एतन्मे संशयं तात यथावद्ब्रूहि पृच्छते
बाबा, क्षमा श्रेष्ठ आहे का तेज? मला हा संदेह आहे, तो कृपया स्पष्टपणे सांगा.
श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम्। करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम्
धर्माची जाण असलेल्या बाबा, इथे खरं काय ते मला नक्की सांगा; मी तुमचं सांगणं नक्की पाळीन.
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः। सर्वनिश्चयवित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते
अशा प्रकारे विचारल्यावर, सर्व गोष्टींचा निर्णय करणारे आणि ज्ञानी असलेले आजोबा त्याला सर्व काही नीट समजावून सांगतात.
न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा। इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम्
नेहमीच तेज दाखवणं श्रेष्ठ नाही, आणि कायमच क्षमा करणंही श्रेष्ठ नाही; हे दोन्ही गोष्टी योग्य वेळीच उपयोगी पडतात, हे नक्की समज.
यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति। भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथाऽरयः
जो नेहमीच क्षमा करतो, तो अनेक दोषांना सामोरा जातो; त्याचे नोकर, शत्रू आणि तटस्थ लोकही त्याचा तिरस्कार करतात.
सर्वभूतानि चाप्यस् न नमन्ते कदाचन। तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपि वर्जिता
सर्व प्राणी त्याला कधीच मान देत नाहीत; म्हणूनच, सतत क्षमा करणे, हे पंडितही टाळतात.