दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः। दुर्भ्रातुस्तस्य चोग्रस्य राजन्दुःखशासनस्य च
राजा, ते चार म्हणजे दुर्योधन, कर्ण, दुष्ट शकुनी आणि तो क्रूर, भयंकर भाऊ, जो फक्त दुःख देतो.
इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम। दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम्
पण कुरुवंशातल्या इतर सगळ्यांच्या डोळ्यातून, कुरुप्रवर, दुःखाने पाण्याचे थेंब गळाले.
इदं च शयनं दृष्ट्वा यच्चासीत्ते पुरातनम्। शोचामित्वां महाराजदुःखानर्हंसुखोचितम्
हे महराजा, हे जुने शय्यास्थान पाहून आणि पूर्वीचं आठवलं की, मला तुझ्यासाठी फार वाईट वाटतं. तू दुःखाला पात्र नाहीस, सुखासाठीच जन्मलास.
दान्तं यच्च सभामध्य आसनं रत्नभूषितम्। दृष्ट्वा कुशबृशीं चेमां शोको मां दारयत्ययम्
सभेत तू रत्नजडित आसनावर बसलेला पाहिलं होतं, आणि आता ही कुशाची गादी पाहून, हे दुःख माझं मन फाडून टाकतं.
यदपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम्। तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का सान्तिर्हृदयस्यमे
राजा, जेव्हा मी तुला सभेत इतर राजांनी वेढलेला पाहिलं, आणि आता ते दृश्य दिसत नाही, तेव्हा माझ्या मनाला कशी शांती मिळेल?
या त्वाऽह्रं चन्दनादिग्धमपश्यं सूर्यवर्चसम्। सा त्वां पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत
भारता, पूर्वी मी तुला चंदन लावलेला, सूर्यासारखा तेजस्वी पाहिलं; आता तुला चिखलानं माखलेला पाहून माझं मन गोंधळून जातं.
या त्वाऽहं कौशिकैर्वस्त्रैः शुभ्रैराच्छादितं पुरा। दृष्टवत्यस्मिराजेनद्र साऽद्य पश्यामि चीरिणम्
राजा, पूर्वी मी तुला शुभ्र रेशमी वस्त्रात पाहिलं होतं; आज तुला झाडाच्या साली घातलेली पाहते.
यच्च तद्रुक्मपात्रीभिर्ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः। ह्रियते ते गृहादन्नं संस्कृतंसार्वकामिकम्
आणि ते अन्न, जे सर्व इच्छांची पूर्तता करणारं, सोन्याच्या पात्रांतून हजारो ब्राह्मणांना तुझ्या घरातून दिलं जायचं—
यतीनामगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम्। दीयते भोजनं राजन्नतीव गुणवत्प्रभो
राजा, घर नसलेल्या तपस्वी आणि गृहस्थ अशा दोघांनाही अन्न दिलं जातं, आणि ते फारच पुण्याने अर्पण केलं जातं, प्रभो.
सत्कृतानि सहस्राणि सर्वकामैः पुरा गृहे। सर्वकामैः सुविहितैर्यदपूजयथा द्विजान्। तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे
पूर्वी तुझ्या घरी हजारो पाहुण्यांचं आदरातिथ्य केलं जायचं, त्यांना सर्व इच्छा पूर्ण करणारी वस्तू मिळायची; द्विजांची पूजा करताना सर्व काही उत्तमपणे दिलं जायचं. पण आता हे सगळं दिसेनासं झालंय, राजा, म्हणून माझ्या मनाला काहीही शांती मिळत नाही.
यत्ते भ्रातॄन्महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः। अभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः
महामना राजा, तुझे तरुण भाऊ, सुंदर कुंडलं घातलेले, उत्तम स्वयंपाक्यांनी नीट बनवलेल्या स्वादिष्ट जेवणाने नेहमी तृप्त असायचे.
सर्वांस्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीविनः। अदुःखार्हान्मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः
आता मी त्यांना या वनात, वनातील फळफळावळीवर जगताना पाहतोय. हे मनुष्येंद्र, ज्यांना दुःख सहन करावं लागू नये, तेही अशा अवस्थेत आहेत; त्यामुळे माझ्या मनाला काहीच शांती मिळत नाही.
भीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम्। ध्यायतः किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते
मी भीमसेनाला, वनात राहणारा आणि दुःखात असलेला, पाहतो तेव्हा, तुला काळ जसजसा पुढे सरकतोय तसतसं मनात वेदना का होत नाही?
भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणमच्युतम्। सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्माद्राजन्नुपेक्षसे
जो भीमसेन स्वतःची कामं स्वतः करतोय, सुखाला पात्र असूनही दुःख भोगतोय, अचलस्वरूपा राजा, त्याकडे पाहून तू त्याची उपेक्षा का करतोस?
सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैरुच्चावचैस्तथा। तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
जो वेगवेगळ्या वाहनांनी, सुंदर व साध्या वस्त्रांनी सन्मानित व्हायचा, तोच आता वनात गेलाय; त्याचं हे पाहून तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
अयं कुरून्रणे सर्वान्हन्तुमुत्सहते प्रभुः। त्वत्प्रतिज्ञां प्रतीक्षंस्तु सहतेऽयं वृकोदरः
हा सामर्थ्यशाली सर्व कुरूंना रणात सहज हरवू शकतो; पण तुझ्या वचनाची वाट पाहत व्रिकॊदर सगळं सहन करतोय.
योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना। शरातिसर्गे शीघ्रत्वात्कालान्तकयमोपमः
जो अर्जुनाच्या बरोबरीचा आहे, दोन हातांनी अनेक हातवाल्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, बाणांच्या वर्षावात काळाच्या अंतासारखा वेगवान आहे—
यस् शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः। यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणानुपतस्थिरे
ज्याच्या शौर्यामुळे सर्व राजे नतमस्तक झाले, आणि तुझ्या यज्ञात, महाराजा, ब्राह्मणांची सेवा त्याने केली.
तमिमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः। ध्यायन्तमर्जुनं दृष्ट्वा कस्माद्राजन्न कुप्यसि
हा पुरुषसिंह, ज्याला देव आणि दानवांनी सन्मान दिला, तोच आता अर्जुनाचा ध्यान करतोय; हे पाहून, राजा, तुझा राग का होत नाही?
दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखार्हं सुखोचितम्। न च तेवर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत
जो पार्थ वनात आहे, ज्याला दुःख सहन करायचं कारण नाही आणि जो नेहमी सुखात वाढला, त्याचं हे पाहूनही तुझ्या मनात राग वाढत नाही; म्हणून, भारत, मी गोंधळलोय.
यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत्। तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
जो एकाच रथावर बसून देव, माणसं आणि नाग यांना जिंकला, तोच आता वनात गेलाय; हे पाहून तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
यो यानैरद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः। प्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परंतप
जो अद्भुत वाहनांनी, घोड्यांनी आणि हत्तीने वेढलेला असायचा, आणि राजांकडून बळाने संपत्ती मिळवायचा, शत्रूंचा दाह करणारा—
क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः। तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
जो एकाच वेगात शेकडो बाण सोडू शकतो, तोच आता वनात गेलाय; हे पाहून तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे। नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
वनात असलेला, काळा, उंच, तरुण आणि चर्मधारींमध्ये श्रेष्ठ असलेला नकुल, तो पाहून तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर। सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव
युधिष्ठिरा, सुंदर आणि पराक्रमी, माद्रीपुत्र सहदेव वनात आहे, हे पाहून, राजन, तू हे कसं सहन करतोस?
नकुलं सहदेवं च दृष्ट्वा ते दुःखितावुभौ। अदुःखार्हौ मनुष्येन्द्र कस्मान्मन्युर्न वर्धते
नकुल आणि सहदेव, दोघंही दुःखात आहेत, जरी त्यांना ते सहन करायचं कारण नाही; हे मनुष्येंद्र, तरीही तुझ्या मनात राग का वाढत नाही?
द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः। धृष्टद्युम्नस्य भगिनीं वीरपत्नीमनुव्रताम्। मां वै वनगतां दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव
द्रुपदाच्या घरात जन्मलेली, पांडूच्या घरची सून, धृष्टद्युम्नाची बहीण, शूरवीरांची पत्नी आणि नेहमी पतीच्या सेवेत राहणारी मी, आज वनात राहते आहे हे पाहून, राजन, तू हे कसे सहन करतोस?
नूनं च तव नैवास्ति मन्युर्भरतसत्तम। यत्ते भ्रातॄंश्च मां चैव दृष्ट्वा नव्यथते मनः
हे भरतश्रेष्ठ, नक्कीच तुझ्या मनात राग नाही; कारण तुझ्या भावांना आणि मलाही अशा अवस्थेत पाहून तुझ्या मनाला काहीच वेदना होत नाही.
न निर्मन्युःक्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम्। तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत्
या जगात राग नसलेला क्षत्रिय ओळखला जात नाही, असं म्हणतात; पण आज मी तुझ्यात, क्षत्रिय असूनही, याचं उलट पाहते.
यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते। सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत
योग्य वेळी तेज दाखवत नाही तो क्षत्रिय, हे पार्था, सर्व प्राणी नेहमीच त्याचा तिरस्कार करतात.