पश्यैनं कर्षकं क्षुद्रं दुर्बलं मम पुत्रकम्। प्रतोदेनाभिनिघ्नन्तं लाङ्गलेन च पीडितम्। निषीदमानं सोत्कण्ठं वध्यमानं सुराधिप
बघ तुझ्या लेकरा, हा बिचारा, दुर्बल बैल कसल्या यातना सहन करतोय! मालक त्याला काठीने फटके मारतोय, नांगराच्या ओझ्याखाली तो दमून बसलाय, सुटकेची आशा धरून, पण तरीही त्याला पुन्हा पुन्हा मारलं जातंय, हे देवराज.
एनं दृष्ट्वा भृशं श्रान्तं वध्यमानं सुराधिप।' कृपाविष्टाऽस्मि देवेन्द्र मनश्चोद्वेपते मम
हा इतका थकून गेला आहे, सतत मार खातोय, हे पाहून माझ्या मनात प्रचंड दया येते, देवेन्द्रा, आणि माझं मन हलतं.
एकस्तत्रबलोपेतो धुरमुद्वहतेऽधिकाम्। अपरोप्यबलप्राणः कृशो धमनिसंततः। कृच्छ्रादुद्वहते भारं तं वै शोचामि वासव
तिथे एक बलवान बैल एकटा जास्त ओझं वाहतोय, आणि दुसरा अगदी अशक्त, काया सुकलेली, अंगावरील नस दिसतायत, तो कसाबसा ते ओझं उचलतोय. त्याच्यासाठी मला फार वाईट वाटतं, वासवा.
वध्यमानः प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः। नैव शक्नोति तं भारमुद्वोढुं पश्य वासव
हा बिचारा वारंवार काठीने मार खातोय, पुन्हा पुन्हा छळला जातोय, पण ते ओझं त्याला पेलवत नाही, बघ वासवा.
ततोऽहं तस्य शोकार्ता विरौमि भृशदुःखिता। अश्रूण्यावर्तयन्ती च नेत्राभ्यां करुणायती
त्याच्या दुःखामुळे मी फारच व्याकुळ होते, जोरात रडते, आणि माझ्या डोळ्यातून दयेनं अश्रू वाहू लागतात.
तव पुत्रसहस्रेषु पीड्यमानेषु शोभने। किं कृपायितवत्यत्र पुत्र एको निपीड्यते
तुझ्या हजारो लेकरांपैकी इतके सगळे त्रास सहन करतात, सुंदर देवी, पण इथे एकाच लेकरासाठी का एवढी दया वाटते?
यदि पुत्रसहस्राणि सर्वत्रसमतैव मे। दीनस्य तु सतः शक्र पुत्रस्याभ्यधिकाकृपा
माझ्या सर्व हजार लेकरांवर मला सारखंच प्रेम आहे, शक्रा, पण जो बिचारा, असहाय आहे, त्याच्यासाठी माझ्या मनात जास्त दया आहे.
तदिन्द्रः सुरभेर्वाक्यं निशम्य भृशविस्मितः। जीवितेनापि कौरव्य मेनेऽभ्यधिकमात्मजम्
इंद्राने सुरभीचे हे बोल ऐकले आणि तो फारच आश्चर्यचकित झाला, आणि त्या दुःखी लेकराला स्वतःच्या जीवापेक्षा जास्त महत्त्व दिलं, कौरेव्य.
प्रववर्ष च तत्रैव सहसा तोयमुल्वणम्। कर्षकस्याचरन्विघ्नं भगवान्पाकशासनः
मग त्या ठिकाणी भगवंत पाका-विजेता इंद्राने अचानक जोरदार पाऊस पाडला आणि त्या नांगर चालवणाऱ्याच्या कामात अडथळा निर्माण केला.
तद्यथा सुरभिः प्राह सममेवास्तु ते तथा। सुतेषु राजन्सर्वेषु हीनेष्वभ्यधिका कृपा
जसं सुरभीने सांगितलं तसंच तुझ्याही बाबतीत होवो; राजन, सर्व लेकरांमध्ये जे जास्त दुःखी आहेत त्यांच्यासाठीच दया जास्त असते.
यादृशो मे सुतः पाण्डुस्तादृशो मेऽसि पुत्रक। विदुरश्च महाप्राज्ञः स्नेहादेतद्ब्रवीम्यहम्
पांडू माझा जसा मुलगा आहे, तसाच तूही आहेस, लेकरा; आणि विदुरसुद्धा, जो अत्यंत बुद्धिमान आहे, हे मी प्रेमापोटी सांगतो.
चिराय तव पुत्राणां शतमेकश्च भारत। पाण्डौः पञ्चैव लक्ष्यन्ते तेऽपि मन्दाःसुदुःखिताः
तुझ्या लेकरांची संख्या शंभर एक आहे, भारत; पण पांडूचे पाचच मुले आहेत, तीही फारच बिचारी आणि दुःखी.
कथं जीवेयुरत्यन्तं कथं वर्धेयुरित्यपि। इति दीनेषु पार्थेषु मनो मे परितप्यते
ही पांडवांची बिचारी मुले कशी जगतील, कशी वाढतील, हाच विचार करून माझं मन सतत दुःखी होतं.
यदि पार्थिव कौख्याञ्जीवमानानिहेच्छसि। दुर्योधनस्तव सुतः शमं गच्छतु पाण्डवैः
राजन, जर तुला तुझ्या लेकरांनी कीर्तीने जगावं असं वाटत असेल, तर तुझा मुलगा दुर्योधनाने पांडवांशी शांतता करावी.
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि मां मुने। अहं चैव विजानामि सर्वे चेमे नराधिपाः
हे महाज्ञानी, जसं तू मला सांगतोस, तसंच खरं आहे; मलाही हे समजतं आणि या सर्व राजांना देखील.
भवांश्च मन्यते साधु यत्कुरूणां सुखोदयम्। तदेव विदुरोऽप्याह भीष्मो द्रोणश्च मां मुने
तुला जसं वाटतं की, कुरूंच्या सुखासाठी जे योग्य आहे तेच व्हावं, तसंच विदुर, भीष्म आणि द्रोणही म्हणतात, हे मुनी.
यदित्वहमनुग्राह्यः कौरव्येषु दया यदि। अन्वशाधि दुरात्मानं पुत्रं दुर्योधनं मम
जर मला कृपा दाखवायची असेल, आणि कुरू कुलात दया असावी असं वाटत असेल, तर माझ्या दुष्ट मुलाला, दुर्योधनाला आवर घाल.
अयमायाति वै राजन्मैत्रेयो भगवानृषिः। अन्वीक्ष्य पाण्डवान्भ्रातृनिहैवाऽस्मद्दिदृक्षया
राजन, आता भगवंत मैत्रेय ऋषी येत आहेत, त्यांनी पांडवांना भेटून, आपल्याला भावंडांना पाहण्यासाठी येथे येत आहेत.
एष दुर्योधनं पुत्रं तव राजन्महानृषिः। अनुशास्ता यथान्यायं शमायास्य कुलस्य च
राजा, हा महान ऋषी तुझ्या पुत्र दुर्योधनाला न्यायानुसार उपदेश करतो आहे, त्याच्या आणि तुझ्या कुलाच्या शांततेसाठी.
ब्रूयाद्यदेष कौरव्य तत्कार्यमविशङ्कया। अक्रियायां तु कार्यस्य पुत्रं ते शप्स्यते रुषा
कौरवकुळातील राजा, या ऋषीने जे काही सांगितले ते निःसंशयपणे करावे; जर तुझा मुलगा ते करणार नाही, तर तो त्यांच्या रागाने शापित होईल.
एवमुक्त्वा ययौ व्यासो मैत्रेयः प्रत्यदृश्यत। पूजया प्रतिजग्राह सपुत्रस्तं नराधिपः
असं सांगून व्यास निघून गेले आणि मैत्रेय प्रकट झाले; राजा आणि त्याचा मुलगा दोघांनीही त्यांचे सन्मानपूर्वक स्वागत केले.
कृत्वाऽर्ध्याद्याः क्रियाः सर्वा विश्रान्तं मुनिसत्तमम् प्रश्रयेणाब्रवीद्राजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
सर्व योग्य स्वागतकृती करून, विश्रांती घेतलेल्या त्या श्रेष्ठ ऋषीला अंबिकेचा मुलगा धृतराष्ट्र नम्रतेने बोलला.
सुखेनागमनं कच्चिद्भगवन्कुरुजाङ्गले। कच्चित्कुशलिनो वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः
भगवंत, कुरुजांगल प्रदेशातील तुमचा प्रवास सुखाचा झाला का? पाचही पांडव बंधू सुखरूप आहेत ना?
समये स्थातुमिच्छन्ति कच्चिच्च भरतर्षभाः। कच्चित्कुरूणां सौभ्रात्रमव्युच्छिन्नं भविष्यति
भरतवंशातील श्रेष्ठ पुरुष करार पाळण्याची इच्छा बाळगतात ना? कुरुंच्या मैत्रीत काही तडा जाणार नाही ना?
तीर्थयात्रामनुक्रामन्प्राप्तोऽस्मि कुरुजाङ्गलान्। यदृच्छया धर्मराजं दृष्ट्ववान्काम्यके वने
तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने मी कुरुजांगल प्रदेशात आलो; योगायोगाने काम्यक वनात धर्मराज युधिष्ठिराला पाहिले.
तं जटाजिनसंवीतं तपोवननिवासिनम्। समाजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुं मुनिगणाः प्रभो
तेथे, जटा आणि मृगचर्म धारण केलेल्या, तपोवनात राहणाऱ्या त्या महात्म्याला भेटण्यासाठी अनेक ऋषी आले.
तत्राश्रौषं महाराज पुत्राणां तव विग्रहम्। अनयं द्यूतरूपेण महाभयमुपस्थितम्
महाराज, तिथे तुझ्या मुलांमध्ये झालेल्या वादाची, आणि जुगाराच्या रूपाने आलेल्या मोठ्या संकटाची मी बातमी ऐकली.
ततोऽहं त्वामनुप्राप्तः कौरवाणामवेक्षया ।। सदा ह्यभ्यधिकः स्नेहः प्रीतिश्च त्वयि मे प्रभो
म्हणूनच मी कुरुंची स्थिती पाहण्यासाठी तुझ्याकडे आलो आहे; कारण, प्रभो, माझं प्रेम आणि जास्त जिव्हाळा नेहमी तुझ्यावर आहे.
नैतदौपयिकं राजंस्त्वयि भीष्मे च जीवति। यदन्योन्येन ते पुत्रा विरुध्यन्ते कथंचन
राजा, तू आणि भीष्म जिवंत असताना तुझे मुलं एकमेकांशी भांडावीत, हे योग्य नाही.
मेढीभूतः स्वयं राजन्निग्रहे प्रग्रहे भवान्। किमर्थमनयं घोरमुत्पतन्तमुपेक्षसे
राजा, तूच नियंत्रण आणि शिस्तीचा आधार आहेस; मग हे भयंकर अन्याय वाढताना तू दुर्लक्ष का करतोस?