पाण्डवास्तु वने वासमुद्दिश्य भरतर्पभाः। प्रययुर्जाह्नवीकूलात्कुरुक्षेत्रं सहानुगाः
पांडवांनी वनवासासाठी गंगेच्या काठी सोडून, आपल्या लोकांसह कुरुक्षेत्राकडे प्रस्थान केलं.
सरस्वतीदृपद्वत्यौ यमुनां च निषेव्य ते। ययुर्वननैव वनं सततं पश्चिमां दिशम्
सर्वांनी सरस्वती, दृषद्वती आणि यमुना या नद्या पाहिल्या आणि मग एकामागून एक वनं ओलांडत पश्चिम दिशेला निघाले.
ततः सरस्वतीकूले समेषु मरुधन्वसु। काम्यकं नाम ददृशुर्वनं मुनिजनप्रियम्
नंतर सरस्वतीच्या काठी, वाळवंटात, त्यांनी काम्यक नावाचं, ऋषीप्रिय असं वन पाहिलं.
तत्र ते न्यवसन्वीरा वने बहुमृगद्विजे। अन्वास्यमाना मुनिभिः सान्त्व्यमानाश्च भारत
तिथे त्या वीरांनी अनेक पशुपक्ष्यांनी भरलेल्या वनात, ऋषींच्या सान्निध्यात आणि त्यांच्या समजावण्याने, निवास केला.
विदुरस्त्वथ पाण्डूनां सदा दर्शनलालसः। जगामैकरथेनैव काम्यकं वनमृद्धिमत्
तेव्हा पांडवांना नेहमी भेटायची इच्छा असलेला विदुर एकट्याने रथावरून समृद्ध काम्यक वनात गेला.
ततो गत्वा विदुरः काम्यकं त- च्छीघ्रैरश्वैर्वाहितः स्यन्दनेन। ददर्शासीनं धर्मात्मानं विविक्ते सार्धं द्रौपद्या भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्च
विदुर वेगवान घोड्यांनी ओढलेल्या रथावरून काम्यक वनात पोहोचला आणि तिथे एकांतात बसलेले धर्मात्मा पांडव, द्रौपदी, त्यांचे भाऊ आणि ब्राह्मण यांना पाहिले.
ततोऽपश्यद्विदुरं तूर्णमारा- दभ्यायान्तं सत्यसन्धः स राजा। अथाब्रवीद्धातरं भीमसेनं किंनु क्षत्ता वक्ष्यतिनः समेत्य
मग सत्यवचन पाळणारा राजा विदुराला लवकर येताना पाहून भीमसेनाला म्हणाला, 'कसला संदेश घेऊन कष्टरक्षक आपल्याकडे येतोय?'
कच्चिन्नायं वचनात्सौबलस्य समाह्वातुं देवनायोपयाति। कच्चित्क्षुद्रः कुशली चाऽयुधानि जेष्यत्यस्माकं पुनरेवाक्षवत्याम्
तो कुठे शकुनीच्या सांगण्यावरून पुन्हा आपल्याला जुगारासाठी बोलवायला तर येत नाही ना? तो कपटी बरा आहे का, आणि पुन्हा अक्षवटीवर आपल्याला जिंकणार आहे का?
समाहूतः केनचिदाहवाय नाहं शक्तो भीमसेनापयातुम्। गाण्डीवे च संशयिते कथं नु राज्यप्राप्तिः संशयिता भवेन्नः
भीमसेना, कुणी मला युद्धासाठी बोलावलं तर मी मागे हटू शकत नाही. आणि गाण्डीवाबद्दल शंका असेल, तर आपल्याला राज्य मिळेल याची खात्री कशी बाळगावी?
तत उत्थाय विदुरं पाण्डवेयाः प्रत्यगृह्णन्नृपते सर्व एव। तैः सत्कृतः स च तानाजमीढो यथोचितं पाण्डुपुत्रान्समेयात्
मग पांडव सर्वजण उठले आणि विदुराचं स्वागत केलं, राजन. त्यांना योग्य मान दिल्यावर, अजातशत्रूचा तो पुत्र पांडवांकडे योग्य रीतीने गेला.
समाश्वस्तं विदुरं ते नरर्षभा- स्ततोऽपृच्छन्नागमनाय हेतुम्। स चापि तेभ्यो विस्तरतः शशंस यथावृत्तं धृतराष्ट्रेऽम्बिकेये
ते श्रेष्ठ पुरुष विदुराला धीर दिल्यावर त्याला त्याच्या येण्याचं कारण विचारलं. विदुराने मग धृतराष्ट्र, अंबिकेचा पुत्र, याच्याशी जे काही घडलं ते सविस्तर सांगितलं.
अवोचन्मां धृतराष्ट्रोऽभिगुप्त- मजातशत्रो परिगृह्याभिपूज्य। एवं गते समतामभ्युपेत्य पथ्यं तेषां मम चैव ब्रवीहि
अजातशत्रू, धृतराष्ट्राने मला आदराने बोलावून सांगितलं, 'आता सर्व काही समसमान झालं आहे, तर त्यांचं आणि माझं जे हिताचं असेल ते सांग.'
मयाप्युक्तं यत्क्षमं कौरवाणां हितं पथ्यं धृतराष्ट्रस्य चैव। तद्वै पथ्यं तन्मनो नाभ्युपैति ततश्चाहं क्षममन्यन्न मन्ये
मीही कौरव आणि धृतराष्ट्र यांचं योग्य, हिताचं आणि योग्य असं सांगितलं. पण ते हिताचं त्याच्या मनाला पटलं नाही, म्हणून मी दुसरं काही योग्य समजत नाही.
परं श्रेयः पाण्डवेया मयोक्तं न मे तच्च शुतवानाम्बिकेयः। यथाऽऽतुरस्येव हि पथ्यमौपधं न रोचनते स्मास्य तदुच्यमानम्
मी पांडवांना उत्तम कल्याणाचं सांगितलं, पण अंबिकेच्या पुत्राने ते ऐकलंच नाही. जसं आजारी माणसाला हिताचं अन्न आवडत नाही, तसं माझं बोलणं त्याला रुचलं नाही.
न श्रेयसे यततेऽजातशत्रो स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा। ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः
अजातशत्रू, तू स्वतःच्या भल्यासाठी प्रयत्न करत नाहीस, जसं विद्वानाच्या घरी वाईट स्त्री असावी तसं. भरतवंशातील श्रेष्ठ पुरुषाला आनंद मिळणार नाही, जसं सहा वर्षांच्या मुलीचा पती असावा तसं.
ध्रुवं विनाशो नृप कौरवाणां न वै श्रेयो धृतराष्ट्रः परैति। यथा च पर्णे पुष्करस्यावसिक्तं जलं न तिष्ठेत्पथ्यमुक्तं तथाऽस्मिन्
राजन, निश्चितच कौरवांचा नाश होणार, कारण धृतराष्ट्र आपलं भलं साधत नाही. जसं कमळाच्या पानावर पाणी टिकत नाही, तसं हिताचं सांगितलं तरी त्याच्याकडे राहत नाही.
ततः क्रुद्धो धृतराष्ट्रोऽब्रवीन्मां यस्मिञ्श्रद्धा तव तत्र प्रयाहि। नाहं भूयः कामये त्वां सहायं महीमिमां पालयितुं पुरं वा
मग धृतराष्ट्र रागावून मला म्हणाला, 'जिथे तुझी श्रद्धा आहे तिथे जा. मला आता तू या राज्याच्या किंवा नगराच्या कारभारासाठी साथीदार म्हणून नको आहेस.'
सोहं त्यक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा प्रशासितुं त्वामुपयातो नरेन्द्र। तद्वै सर्वं यन्मयोक्तं सभायां तद्धार्यतां यत्प्रवक्ष्यामि भूयः
म्हणून, राजन, धृतराष्ट्राने मला नाकारल्यावर मी तुझ्याकडे सल्ला द्यायला आलो आहे. सभेत मी जे काही बोललो ते लक्षात ठेवा, कारण मी ते पुन्हा सांगणार आहे.
क्लेशैस्तीर्व्रर्युज्यमानः सपत्नैः क्षमां कुर्वन्कालमुपासते यः। संवर्धयन्स्तोकमिवाग्रिमात्मवान् स वै भुङ्क्ते पृथिवीमेक एव
जो शत्रूंकडून मोठ्या संकटांनी त्रस्त असूनही संयम राखतो आणि योग्य वेळेची वाट पाहतो, आणि आपल्या लहान सैन्याला जपतो, तोच अखेरीस पृथ्वीचा उपभोग घेतो.
यस्याविभक्तं वसु राजन्सहायै- स्तस्य दुःखस्यांशभाजः सहायाः। सहायानामेष संग्रगणेऽभ्युपायः सहायाप्तौ पृथिवीप्राप्तिमाहुः
राजन, ज्याचं धन आपल्या मित्रांमध्ये न विभागलेलं असतं, त्याच्या मित्रांना त्याच्या दुःखातही वाटा असतो. मित्र जोडण्याचा हाच मार्ग आहे; आणि मित्र मिळवल्यावर पृथ्वी मिळते असं ज्ञानी म्हणतात.
सत्यं श्रेष्टं पाण्डवा निष्प्रलापं तुल्यं चान्नं सह भोज्यं सहायैः। आत्मा चैषामग्रतो नातिवर्ते देवं वृत्तिर्वर्धते भूमिपाल
पांडवांनो, सत्य सर्वात श्रेष्ठ आहे, त्यात कपट नसावं; अन्न सुद्धा सगळ्यांना समान आणि मित्रांसोबत वाटून खावं. त्यांचा प्रमुख कधीच त्यांना मागे टाकत नाही, आणि अशा वागणुकीने, राजन, भरभराट होते.
एवं करिष्यामि यथा ब्रवीपि परां बुद्धिमुपगम्याप्रमत्तः। यच्चाप्यन्यद्देशकालोपपन्नं तद्वै वाच्यं तत्करिष्यामि कृत्स्नम्
मी तुझ्या सांगण्याप्रमाणेच वागेन, उत्तम समजूत घेऊन आणि सावध राहून. आणि वेळप्रसंगी जे योग्य असेल तेही मी पूर्णपणे सांगीन आणि करीन.
गते तु विदुरे राजन्नाश्रमं पाण्डवान्प्रति। धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः पर्यतप्यत दुर्मनाः
राजन, विदुर पांडवांच्या आश्रमाकडे गेल्यावर, धृतराष्ट्र हा बुद्धिमान राजा फारच अस्वस्थ आणि दुःखी झाला.
[विदुरस्य प्रभावं च सन्धिविग्रहकारितम्। विवृद्धिं च परां मत्वा पाण्डवानां भविष्यति ।।]
विदुराचा प्रभाव, त्याची संधी आणि संघर्ष सांभाळण्याची कला, आणि पांडवांना मिळणारी मोठी भरभराट याचा विचार करत—
स सभाद्वारमागम्य विदुरस्मारमोहितः। समक्षं पार्थिवेनद्राणां विसंज्ञः प्रापतद्भुवि
तो सभागृहाच्या दाराशी आला, विदुराच्या आठवणींनी त्याचं मन गोंधळून गेलं होतं, आणि सर्व राजांच्या समोर तो शुद्ध हरपून जमिनीवर पडला.
स तु लब्ध्वा चिरात्संज्ञां समुत्थाय महीतलात्। समीपोपस्थितं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत्
बराच वेळाने शुद्धीवर येऊन, तो जमिनीवरून उठला आणि जवळ उभ्या असलेल्या संजयाला राजा बोलू लागला.
भ्राता मम सुहृच्चैव साक्षाद्धर्म इवापरः। तस्य स्मृत्याऽद्य सुभृशं हृदयं दीर्यतीवमे
माझा भाऊ आणि मित्र खरंच धर्माचाच दुसरा अवतार आहे. आज त्याची आठवण काढताना माझं मन फारच व्याकुळ होतंय.
तमानय स्वधर्मज्ञं मम भ्रातरमाशु वै। इति ब्रुवन्स नृपतिः कृपणं पर्यदेवयत्
माझा धर्म जाणणारा भाऊ लवकर घेऊन ये, असं म्हणत राजा दुःखात रडू लागला.
पश्चात्तापाभिसंतप्तो विदुरस्मारमोहितः। भ्रातृश्नेहादिदं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत्
पश्चात्तापाने व्याकुळ आणि विदुराच्या आठवणींनी गोंधळलेला राजा, भावाच्या प्रेमाने, संजयाला हे शब्द बोलला.
गच्छ संजय जानीहि भ्रातरं विदुरं मम। यदि जीवति रोषेण मया पापेन निर्धुतः
संजया, माझ्या भावाला विदुराला शोधून आण. तो जिवंत आहे का ते बघ, कारण माझ्या रागाने आणि पापाने मी त्याला दूर केलं.