अधो महीं गच्छ भुजङ्गमोत्तम स्वयं तवैषा विवरं प्रदास्यति। इमां धरां धारयता त्वया हि मे महत्प्रियं शेष कृतं भविष्यति
पृथ्वीखाली जा, नागश्रेष्ठा; ती स्वतः तुला जागा देईल. शेषा, तू ही पृथ्वी धरलीस तर मला फार मोठे समाधान मिळेल.
तथैव कृत्वा विवरं प्रविश्य स प्रभुर्भुवो भुजगवराग्रजः स्थितः। बिभर्ति देवीं शिरसा महीमिमां समुद्रनेमिं परिगृह्य सर्वतः
मग त्याने तशीच जागा करून आत प्रवेश केला आणि पृथ्वीचा स्वामी, नागांचा मोठा भाऊ म्हणून तिथे राहिला; त्याने आपल्या मस्तकावर ही देवी पृथ्वी धरली आणि आपल्या फेऱ्यांनी तिला सर्व बाजूंनी वेढून घेतले.
शेषोऽसि नागोत्तम धर्मदेवो महीमिमां धारयसे यदेकः। अनन्तभोगैः परिगृह्य सर्वां यथाहमेवं बलभिद्यथा वा
शेषा, तू नागांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, धर्माचा देव आहेस, कारण तू एकटाच या पृथ्वीला पूर्णपणे आपल्या अनंत फेऱ्यांनी वेढून धरतोस, अगदी मी जसा धरतो किंवा कदाचित त्याहूनही अधिक बळाने.
अधो भूमौ वसत्येवं नागोऽनन्तः प्रतापवान्। धास्यन्वसुधामेकः शासनाद्ब्रह्मणो विभोः
असा हा पराक्रमी अनंत पृथ्वीखाली राहतो आणि ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने एकटाच या वसुंधरेला धरून ठेवतो.
सुपर्णं च सहायं वै भगवानमरोत्तमः। प्रादादनन्ताय तदा वैनतेयं पितामहः
तेव्हा पितामहाने अनंताला साथीदार म्हणून दिव्य, अमरांमध्ये श्रेष्ठ असा सुपर्ण, म्हणजे गरुड, दिला.
अनन्तेऽभिप्रयाते तु वासुकिः स महाबलः। अभ्यषिच्यत नागैस्तु दैवतैरिव वासवः
अनंत निघून गेल्यावर, महाबली वासुकीला नागांनी, जसे देवांनी इंद्राला अभिषिक्त केले, तसे राजा म्हणून अभिषेक केला.
मातुः सकाशात्तं शापं श्रुत्वा वै पन्नगोत्तमः। वासुकिश्चिन्तयामास शापोऽयं न भवेत्कथम्
आईकडून मिळालेला शाप ऐकून, नागांमध्ये श्रेष्ठ वासुकी विचार करू लागला की हा शाप कसा टाळता येईल.
ततः स मन्त्रयामास भ्रातृभिः सह सर्वशः। ऐरावतप्रभृतिभिः सर्वैर्धर्मपरायणैः
मग त्याने आपल्या सर्व भावंडांशी, म्हणजे ऐरावत वगैरे सर्व धर्मनिष्ठ भावांसह, चर्चा सुरू केली.
अयं शापो यथोद्दिष्टो विदितं वस्तथाऽनघाः। तस्य शापस्य मोक्षार्थं मन्त्रयित्वा यतामहे
हा शाप जसा सांगितला आहे, तसा तुम्हाला माहीत आहे, हे निष्पाप लोकांनो. या शापातून सुटका व्हावी म्हणून आपण सर्वजण एकत्र चर्चा करून प्रयत्न करतो.
सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते। न तु मात्राऽभिशप्तानां मोक्षः क्वचन विद्यते
सर्व शापांवर उपाय असतो; पण आईने दिलेल्या शापातून कुठेही सुटका मिळत नाही.
अव्ययस्याप्रमेयस्य सत्यस्य च तथाग्रतः। शप्ता इत्येव मे श्रुत्वा जायते हृदि वेपथुः
जेव्हा मी ऐकतो की, अविनाशी, मोजता न येणारे आणि सत्य असणाऱ्यांनाही शाप मिळाला आहे, तेव्हा माझ्या हृदयात भीती निर्माण होते.
नूनं सर्वविनाशोऽयमस्माकं समुपागतः। `शापः सृष्टो महाघोरो मात्रा खल्वविनीतया। न ह्येतां सोऽव्ययो देवः शपत्नीं प्रत्यषेधयत्
नक्कीच, आपला संपूर्ण विनाश जवळ आला आहे; आपल्या अविचार करणाऱ्या आईने भयंकर शाप दिला आहे. कारण त्या अविनाशी देवानेही तिला शाप देण्यापासून थांबवले नाही.
तस्मात्संमन्त्रयामोऽद्य भुजङ्गानामनामयम्। यथा भवेद्धि सर्वेषां मा नः कालोऽत्यगादयम्
म्हणून आज आपण सर्वजण एकत्र येऊन सर्पांच्या कल्याणासाठी विचार करूया, जेणेकरून सर्वांचं भलं होईल आणि आपला काळ व्यर्थ जाऊ नये.
सर्व एव हि नस्तावद्बुद्धिमन्तो विचक्षणाः। अपि मन्त्रयमाणा हि हेतुं पश्याम मोक्षणे
आपण सर्वजण बुद्धिमान आणि समजूतदार आहोत; चर्चा करत असतानाच आपण सुटकेचा काही मार्ग शोधूया.
यथा नष्टं पुरा देवा गूढमग्निं गुहागतम्। यथा स यज्ञो न भवेद्यथा वाऽपि पराभवः। जनमेजयस्य सर्पाणां विनाशकरणाय वै
पूर्वी देवांनी गुहेत लपलेली अग्नी हरवली होती, तसेच काहीतरी घडून, जनमेजयाचा यज्ञ होऊ नये किंवा त्याला अपयश यावे, म्हणजे सर्पांचा विनाश टळेल.
तथेत्युक्त्वा ततः सर्वे काद्रवेयाः समागताः। समयं चकिरे तत्र मन्त्रबुद्धिविशारदाः
‘तसेच होईल’ असे म्हणून सर्व कद्रूचे वंशज तिथे एकत्र आले आणि मंत्रणा व बुद्धीमध्ये निपुण असल्याने त्यांनी तिथे एकमत केले.
एके तत्राब्रुवन्नागा वयं भूत्वा द्विजर्षभाः। जनमेजयं तु भिक्षामो यज्ञस्ते न भवेदिति
त्यातील काही सर्प म्हणाले, 'आपण श्रेष्ठ ब्राह्मण होऊ आणि जनमेजयाकडे जाऊन त्याचा यज्ञ होऊ नये म्हणून त्याच्याकडे भीक मागू.'
अपरे त्वब्रुवन्नागास्तत्र पण्डितमानिनः। मन्त्रिणोऽस्य वयं सर्वे भविष्यामः सुसंमताः
इतर काही सर्प, स्वतःला शहाणे समजून, म्हणाले, 'आपण सर्वजण त्याचे सल्लागार होऊ, आणि त्याला आपले मान्य होईल.'
स नः प्रक्ष्यति सर्वेषु कार्येष्वर्थविनिश्चयम्। तत्र बुद्धिं प्रदास्यामो यथा यज्ञो निवर्त्स्यति
तो सर्व कामांमध्ये आपल्याला निर्णय विचारेल; तेव्हा आपण अशी बुद्धी सांगू की, यज्ञ थांबेल.
स नो बहुमतान्राजा बुद्ध्या बुद्धिमतां वरः। यज्ञार्थं प्रक्ष्यति व्यक्तं नेति वक्ष्यामहे वयम्
तो राजा, जो आपल्याला मान देतो आणि बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ आहे, तो यज्ञाबद्दल आपल्याला स्पष्टपणे विचारेल; तेव्हा आपण 'नको' असे सांगू.
दर्शयन्तो बहून्दोषान्प्रेत्य चेह च दारुणान्। हेतुभिः कारणैश्चैव यथा यज्ञो भवेन्न सः
इथे आणि मृत्यूनंतरही किती गंभीर दोष आहेत हे दाखवून, कारणे आणि हेतू सांगून आपण यज्ञ होऊ देणार नाही.
अथवा य उपाध्यायः क्रतोस्तस्य भविष्यति। सर्पसत्रविधानज्ञो राजकार्यहिते रतः
किंवा, जर यज्ञाचा उपाध्याय असेल, जो सर्पसत्राचे ज्ञान असलेला आणि राजाच्या हितासाठी झटणारा असेल,
तं गत्वा दशतां कश्चिद्भुजङ्गः स मरिष्यति। तस्मिन्मृते यज्ञकारे क्रतुः स न भविष्यति
तर आपल्यातील एखादा सर्प जाऊन त्याला दंश करील; तो सर्प मरेल, आणि त्याच्या मृत्यूनंतर यज्ञ होणार नाही.
ये चान्ये सर्पसत्रज्ञा भविष्यन्त्यस्य चर्त्विजः। तांश्च सर्वान्दशिष्यामः कृतमेवं भविष्यति
जे इतर सर्पसत्र जाणणारे आणि यज्ञाचे ऋत्विज असतील, त्यांनाही आपण सर्वांना दंश करू; असे केल्याने आपले काम साध्य होईल.
अपरे त्वब्रुवन्नागा धर्मात्मानो दयालवः। अबुद्धिरेषा भवतां ब्रह्महत्या न शोभनम्
इतर काही सर्प, जे धर्मात्मा आणि दयाळू होते, म्हणाले, 'ही तुमची अज्ञानाची गोष्ट आहे; ब्राह्मणहत्या योग्य नाही.'
सम्यक्सद्धर्ममूला वै व्यसने शान्तिरुत्तमा। अधर्मोत्तरता नाम कृत्स्नं व्यापादयेज्जगत्
खरं तर, संकटात खरी शांती ही धर्मावरच आधारलेली असते; अधर्माने वागल्यास संपूर्ण जगाचा नाश होईल.
अपरे त्वब्रुवन्नागाः समिद्धं जातवेदसम्। वर्षैर्निर्वापयिष्यामो मेघा भूत्वा सविद्युतः
काही सर्प म्हणाले, "आपण वीजांसह मेघ होऊन, पाऊस पाडून, तो पेटलेला यज्ञाचा अग्नी विझवू."
स्रुग्भाण्डं निशि गत्वा च अपरे भुजगोत्तमाः। प्रमत्तानां हरन्त्वाशु विघ्न एवं भविष्यति
इतर काही सर्प म्हणाले, "आपण रात्रीच्या वेळी, लोक निष्काळजी असताना, यज्ञातील भांडी आणि चमचे पटकन चोरू; त्यामुळे यज्ञात अडथळा येईल."
यज्ञे वा भुजगास्तस्मिञ्शतशोऽथ सहस्रशः। जनान्दशन्तु वै सर्वे नैवं त्रासो भविष्यति
किंवा, यज्ञ चालू असताना, शेकडो-हजारो सर्पांनी लोकांना दंश करावा, म्हणजे आपल्याला भीती राहणार नाही."
अथवा संस्कृतं भोज्यं दूषयन्तु भुजङ्गमाः। स्वेन मूत्रपुरीषेण सर्वभोज्यविनाशिना
किंवा, सर्पांनी तयार केलेले जेवण आपल्या लघवी आणि विष्ठेने खराब करावे, म्हणजे सगळे नैवेद्य नष्ट होईल."