भूताश्रयो भूतपति- सर्वभूतनिषेवितः। `मणिः सुवर्णो भूतात्मा कामदः सर्वतोमुखः।' [स्रष्टा संवर्तको वह्निः सर्वस्यादिरलोलुपः
सर्व सृष्टीचे आधार, भूतांचा स्वामी, सर्व जीवांची सेवा स्वीकारणारा, मणी, सुवर्ण, सर्व भूतांचा आत्मा, इच्छा पूर्ण करणारा, सर्व दिशांना पाहणारा, सृष्टीकर्ता, संहार करणारा, अग्नी, सर्वाचा आरंभ आणि आसक्तिरहित हेही तुझ्यातच आहेत.
अनन्तः कपिलो भानुः कामदः सर्वतोमुखः।] जयो विशालो वरदः सर्वधातुनिषेचिता
अनंत, कपिल, तेजस्वी, इच्छा पूर्ण करणारा, सर्व दिशांना पाहणारा, विजयी, विशाल, वर देणारा आणि सर्व तत्त्वांत व्यापलेला हेही तुझ्यातच आहेत.
मनः सुपर्णो भूतादिः शीघ्रगः प्राणधारकः। धन्वन्तरिर्धूमकेतुरादिदेवोऽदितेः सुतः
मन, सुपर्ण, सर्व सृष्टीचा आरंभ, अतिशय वेगवान, प्राण धारण करणारा, धन्वंतरी, धूमकेतू, आदिदेव आणि अदितीचा पुत्र हेही तुझ्यातच आहेत.
द्वादशात्माऽरविन्दाक्षः पिता माता पितामहः। स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम्
बारा रूपांचा, कमळासारख्या डोळ्यांचा, वडील, आई, आजोबा, स्वर्गाचे द्वार, संततीचे द्वार, मुक्तीचे द्वार आणि सर्वोच्च स्वर्ग हेही तुझ्यातच आहेत.
देवकर्ता प्रशान्तात्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः। चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा मैत्रेण वपुषाऽन्वितः
देवतांचा कर्ता, शांतचित्त, विश्वाचा आत्मा, सर्व दिशांना पाहणारा, चराचरांचा आत्मा, सूक्ष्म आत्मा आणि मैत्रीपूर्ण रूप असलेला हेही तुझ्यातच आहेत.
एतद्वै कीर्तनीयस्य सूर्यस्यामिततेजसः। नाम्नामष्टशतं पुण्यं शक्रेणोक्तं महात्मना
हा अमर्याद तेजाचा सूर्याचा एकशेआठ पवित्र नावांचा संग्रह आहे, जो महात्मा इंद्राने सांगितला आहे.
शक्राच्च नारदः प्राप्तो धौम्यश्च तदन्तरम्। धौम्याद्युधिष्ठरः प्राप्य सर्वान्कमानवाप्तवान्
इंद्राकडून नारदाला, त्यानंतर धौम्याला, आणि धौम्यापासून युधिष्ठिराला हे मिळाले; त्यामुळे युधिष्ठिराने सर्व इच्छा पूर्ण केल्या.
सुरगणपितृयक्षसेवितं ह्यसुरनिशाचरसिद्धवन्दितम्। वरकनकहुताशनप्रभं त्वमपि मनस्यभिधेहि भास्करम्
देव, पितर, यक्ष यांच्या सेवेला, असुर, राक्षस आणि सिद्ध यांच्या वंदनाला पात्र, सुवर्ण व अग्नीच्या तेजाने उजळणारा, अशा त्या भास्कराचे तूही मनात चिंतन कर.
सूर्योदये यः सुसमाहितः पठे- त्त पुत्रदारान्धनरत्नसंचयान्। लभेत जातिस्मरतां नरः सदा धृतिं च मेधां च स विन्दते पुमान्
जो मनुष्य एकाग्रतेने सूर्योदयाच्या वेळी हे पठण करतो, त्याला मुलं, पत्नी, धन, रत्नांचा साठा मिळतो; तो नेहमी पूर्वजन्मांची आठवण ठेवतो, आणि धैर्य व बुद्धी प्राप्त करतो.
[इमं स्तवं देववरस्य यो नरः प्रकीर्तयेच्छुचिसुमनाः समाहितः। स मुच्यते शोकदवाग्निसागरा- ल्लभेत कामान्मनसा यथेप्सितान्
जो मनुष्य शुद्ध आणि भक्तिपूर्वक या देवश्रेष्ठाच्या स्तोत्राचे पठण करतो, तो शोकाच्या समुद्रातून मुक्त होतो आणि मनातील सर्व इच्छा पूर्ण करतो.
[इमं स्तवं प्रयतमनाः समाधिना पछेदिहान्योऽपि वरं समर्थयन्। तत्त्स्य दद्याच्च रविर्मनीषितं तदाऽऽप्नुयाद्यद्यपि तत्सुदुर्लभम्
जो मनुष्य एकाग्रतेने आणि प्रयत्नपूर्वक हे स्तोत्र म्हणतो, तो जरी एखादी मोठी इच्छा करत असेल, तरी सूर्य त्याला ती इच्छा पूर्ण करून देतो, आणि ती अगदी कठीण असली तरीही मिळते.
यश्चेदं धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः। पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम्। विद्यार्थी लभते विद्यां पुरुषोप्यथवा स्त्रियः
जो नेहमी हे लक्षात ठेवतो किंवा वारंवार ऐकतो, तो पुत्राची इच्छा असेल तर पुत्र मिळवतो, धनाची इच्छा असेल तर धन मिळवतो, विद्येची इच्छा असेल तर विद्या मिळवतो, मग तो पुरुष असो किंवा स्त्री.
उभे संध्ये पठेन्नित्यं नारी वा पुरुषो यदि। आपदं प्राप्य मुच्येत बद्धो मुच्येत बन्धनात्
कोणतीही स्त्री किंवा पुरुष रोज सकाळ-संध्याकाळ ही वाचत राहिली, तर संकट आल्यावर ती सुटते; बांधले गेले असले तरी बंधनातून मुक्त होते.
संग्रामे च जयेन्नित्यं विपुलं चाप्नुयाद्वसु। मुच्यते सर्वपापेभ्यः सूर्यलोकं स गच्छति ।।]
युद्धात नेहमी विजय मिळतो आणि भरपूर संपत्ती मिळते; सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि सूर्यलोकात जातो.
वनं प्रविष्टेष्वथ पाण्डवेषु प्रज्ञाचक्षुस्तप्यमानोऽम्बिकेयः। धर्मात्मानं विदुरमगाधबुद्धिं
पांडव वनात गेले तेव्हा अंबिकेचा दूरदृष्टी असलेला, शहाणा पुत्र फार दुःखी झाला; विदुर, ज्यांची बुद्धी खोल आहे, ते नेहमी धर्माला धरून राहतात.
प्रज्ञा च ते भार्गवस्येव शुद्धा धर्मं च त्वं परमं वेत्थ सूक्ष्मम्। समश्च त्वं संमतः कौरवाणां पथ्यं चैषां मम चैव ब्रवीहि
तुझी बुद्धी भार्गवासारखी शुद्ध आहे; तुला श्रेष्ठ आणि सूक्ष्म धर्म माहिती आहे. तू सगळ्यांना समान वागणारा आणि कौरवांचा मान्य असलेला आहेस; त्यांना आणि मलाही जे हिताचे आहे ते सांग.
एवं गते विदुरयदद्य कार्यं पौराश्चेमे कथमस्मान्भजेरन्। ते चाप्यस्मान्नोद्धरेयुः समूला- न्न कामये तांश्च विनश्यमानान्
विदुर, आता या परिस्थितीत काय करावे? हे नगरवासी आपल्याला कसे साथ देतील? जर त्यांनी पूर्णपणे साथ सोडली, तर त्यांचा नाश व्हावा असे मला मुळीच वाटत नाही.
सौबलेनैव पापेन दुर्योधनहितैषिणा। क्रूरमाचरितं क्षत्तर्न मे प्रियमनुष्ठितम्
सौबल नावाच्या दुष्टाने, जो दुर्योधनाच्या फायद्यासाठी वागत होता, फार क्रूर कृत्ये केली; हे क्षत्त, मला जे झाले ते अजिबात आवडले नाही.
तथैवाङ्गीकृते तत्र तद्भवान्वक्तुमर्हति। उत्तरं प्राप्तकालं च किमन्यन्मन्यते क्षमम्
हे सगळे तू मान्य केले आहेस, त्यामुळे तिथे तुला बोलायला हवे; योग्य आणि वेळेवर काय उत्तर द्यावे असे तुला वाटते?
नास्ति धर्मे सहायत्वमिति मे दीर्यते मनः। यत्र पाण्डुसुताः सर्वे क्लिश्यन्ति वानमागताः
धर्मात कुणी सोबत नाही, हे पाहून माझे मन खूप व्याकुळ होते; जिथे पांडूचे सर्व पुत्र वनात जाऊन दुःख भोगत आहेत.
त्रिवर्गोऽयं धर्ममूलो नरेन्द्र राज्यं चेदं धर्ममूलं वदन्ति। धर्मे राजन्वर्तमानः स्वशक्त्या पुत्रान्सर्वान्पाहि कुन्तीसुतांश्च
राजा, हा तीन पुरुषार्थांचा आधार धर्म आहे; हे राज्यही धर्मावरच उभे आहे असे सांगतात. तू धर्मानुसार वाग आणि तुझ्या सर्व मुलांना, कुंतीच्या मुलांनाही, आपल्या शक्तीनुसार वाचव.
स वै ध्रमो विप्रलब्धः सभायां पापात्मभिः सौबलेयप्रधानैः। आहूय कुन्तीसुतमक्षवत्यां पराजैषीत्सत्यसन्धं सुतस्ते
सभेत सौबलाच्या पुढाकाराने पापी लोकांनी धर्माचा अपमान केला; तुझ्या मुलाने सत्यवचन पाळणाऱ्या कुंतीपुत्राला फसवून अक्षय्यपटू खेळात हरवले.
एतस्य ते दुष्प्रणीतस्य राज- न्द्वेषस्याहं परिपश्याम्युपायम्। यथा पुत्रस्तव कौरव्य पापा- न्मुक्तो लोके प्रतितिष्ठेत साधु
राजा, या चुकीच्या द्वेषातून बाहेर पडण्याचा उपाय मला दिसतो, जेणेकरून तुझा मुलगा पापातून मुक्त होईल आणि जगात सन्मानाने उभा राहील.
तद्वै सर्वं पाण्डुपुत्रा लभन्तां यत्तद्राजन्नतिसृष्टं त्वयाऽऽसीत्। एष धर्मः परमो यत्स्वकेन राजा तुष्येन्न परस्वेषु गृद्ध्येत्
राजा, पांडुपुत्रांना तू जे काही सोडलेस ते सर्व मिळू दे. हा श्रेष्ठ धर्म आहे — राजा आपल्या स्वतःच्या गोष्टींमध्ये समाधानी राहावा, दुसऱ्याच्या गोष्टींवर लोभ करू नये.
[यशो ने नश्येज्ज्ञातिभेदश्च न स्या- द्धर्मो न स्यान्नैव चैवं कृते त्वाम्।] एतत्कार्ये तव सर्वप्रधानं तेषां तुष्टिः शकुनेश्चावमानः
तुझे यश नष्ट होऊ नये, नातेवाईकांत फूट पडू नये, धर्मही टिकावा आणि तुझ्याबाबतीतही तसेच व्हावे. या बाबतीत त्यांचे समाधान सर्वांत महत्त्वाचे आहे आणि शकुनीचा अपमान व्हावा.
एवं शेषं यदि पुत्रेषु ते स्या- देतद्राजंस्त्वरमाणः कुरुष्व। अथैतदेवं न करोषि राजन् ध्रुवं कुरूणां भविता विनाशः
राजा, जर तुला तुझ्या मुलांमध्ये उरलेले सर्व काही टिकवायचे असेल, तर या गोष्टीत लवकर कृती कर. पण जर तू तसे केले नाहीस, तर कुरूंचा नाश निश्चित आहे.
नहि क्रुद्धो भीमसेनोऽर्जुनो वा शेषं कुर्याच्छात्रवाणामनीके। येषां योद्धा सव्यसाची कृतास्त्रो धनुर्येषां गाण्डिवं लोकसारम्
रागावलेला भीमसेन किंवा अर्जुन शत्रूंच्या उरलेल्या सैन्याला माफ करणार नाहीत; ज्यांच्या सैन्यात सव्यसाची सारखा योद्धा आहे, ज्याचे धनुष्य गांडिव आहे, त्यांच्यासाठी जगात काही अशक्य नाही.
येषां भीमो बाहुशाली च योद्धा तेषां लोके किंनु न प्राप्यमस्ति। उक्तं पूर्वं जातमात्रे सुते ते मया यत्ते हितमासीत्तदानीम्
ज्यांच्या बाजूला भीमसारखा बलवान योद्धा आहे, त्यांना या जगात काय मिळू शकत नाही? तुझा मुलगा जन्मला तेव्हा मी तुला जे हिताचे सांगितले होते, तेच तेव्हा योग्य होते.
पुत्रं त्यजेममहितं कुलस्य हितं परं न च तत्त्वं चकर्थ। इदानीं ते हितमुक्तं न चेत्त्व- मेवं कर्ता परितप्ताऽसि पश्चात्
कुलासाठी जो मुलगा अहितकारक आहे, त्याला सोडायला हवे होते आणि श्रेष्ठ कल्याण घ्यायला हवे होते, पण तू तसे केले नाहीस. आता मी जे हिताचे सांगतो ते ऐकले नाहीस, तर नंतर पश्चात्ताप करावा लागेल.
यद्येतदेवमनुमन्ता सुतस्ते संप्रीयमाणः पाण्डवैरेकराज्यम्। तापो न ते भविता प्रीतियोगा- त्त्वं चेन्न गृह्णासि सुतं सहायैः
जर तुझा मुलगा आनंदाने पांडवांसोबत एकत्र राज्य मान्य करेल, तर तुला काही दुःख होणार नाही; पण तू जर तुझ्या मुलाला आणि त्याच्या मित्रांना स्वीकारले नाहीस, तर तुला यातना भोगाव्या लागतील.