गत्वोत्तसयणं तेजो रसानुद्धृत्य रश्मिभिः। दक्षिणायनमावृत्तो महीं वर्षति वारिणा
सूर्य उत्तायण मार्गाने जाऊन आपल्या किरणांनी रस वर खेचतो आणि दक्षिणायन होताच पृथ्वीवर पाऊस पाडतो.
क्षेत्रभूते ततस्तस्मिन्नोषधीरोषधीयतिः। रवेस्तेजः समुद्धृत्य जनयामास वारिणा
मग पृथ्वी शेतासारखी झाली, आणि वनस्पतींनी सूर्याच्या तेजामुळे आणि पावसाच्या पोषणाने वाढायला सुरुवात केली.
निषिक्तश्चन्द्रतेजोभिः सूयते जगतो रविः। ओषध्यः षड्रसा मेध्यास्तदन्नं प्राणिनां भुवि
चंद्राच्या तेजाने ओतले गेलेले सूर्य, जगासाठी शुद्ध आणि सहा रसांची औषधी वनस्पती निर्माण करतो, आणि तेच पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांचे अन्न होते.
एवं भानुमयं ह्यन्नं भूतानां प्राणधारणम्। नाथोऽयं सर्वभूतानां तस्मात्तं शरणं व्रज
अशा प्रकारे, अन्न हे सूर्यापासूनच निर्माण होते आणि सर्व जीवांचे जीवन त्यावर अवलंबून असते; सूर्य सर्वांचा रक्षणकर्ता आहे, म्हणून त्याच्याकडे शरण जा.
राजानो हि महात्मानो योनिकर्मविशोधिताः। उद्धरन्ति प्रजाः सर्वास्तप आस्थाय पुष्कलम्
महात्मा राजे, जे जन्माने आणि कर्माने शुद्ध आहेत, त्यांनी नेहमीच कठोर तप करून आपल्या प्रजेला संकटातून वाचवले आहे.
भौमेन कार्तवीर्येण वैन्येन नहुषेण च। तपोयोगसमाधिस्थैरुद्धृता ह्यापदः प्रजाः
कृतीवीर्य, वेन्य, आणि नहुष या राजांनी तप आणि योगाच्या सामर्थ्याने, एकाग्रतेने आपल्या प्रजेला संकटांतून सोडवले.
तथा त्वमपि धर्मात्मन्कर्मणा च विशोधितः। तप आस्थाय धर्मेण द्विजातीन्भर भारत
तसंच, धर्मात्मा, तूही आपल्या कर्माने शुद्ध झालेला आहेस; म्हणून धर्माने तप करून द्विजांचा सांभाळ कर, हे भारतवंशीय.
एवमुक्तस्तु धौम्येन तत्कालसदृशं वचः। ततस्त्वध्यापयामास मन्त्रं सर्वार्थसाधकम्। अष्टाक्षरं परं मन्त्रमार्तस्य सततं प्रियम्
धौम्यांनी योग्य वेळी योग्य शब्दांनी सांगितल्यावर, त्यांनी सर्व इच्छित फल देणारा, आठ अक्षरी श्रेष्ठ मंत्र, जो संकटात असणाऱ्यांना नेहमी प्रिय असतो, तो मंत्र शिकवला.
[विप्रत्यागसमाधिस्थः संयतात्मा दृढव्रतः। धर्मराजो विशुद्धात्मा तप आतिष्ठदुत्तमम् ।।]
धर्मराज युधिष्ठिर, दृढ व्रताने, मनावर संयम ठेवून, त्यागाच्या ध्यानात मग्न राहून, शुद्ध अंतःकरणाने उत्तम तपास बसला.
पुष्पोपहारैर्बलिभिरर्चयित्वा दिवाकरम्। सोऽवगाह्य जलं राजा देवस्याभिमुखोऽभवत्
राजाने सूर्यदेवाची फुलांनी आणि नैवेद्याने पूजा केली, मग पाण्यात उतरून देवाच्या दिशेने उभा राहिला.
गाङ्गेयं वार्युपस्पृश्य प्राणायामेन तस्थिवान्। [शुचिः प्रयतवाग्भूत्वा स्तोत्रमारब्धवांस्ततः
गंगेचा पुत्र पाणी स्पर्श करून, श्वास आवळून स्थिर उभा राहिला; तो शुद्ध, शांत आणि एकाग्र मनाने स्तोत्र म्हणायला लागला.
त्वं भानो जगतश्चक्षुस्त्वमात्मा सर्वदेहिनाम्। त्वं योनिः सर्वभूतानां त्वमाचारः क्रियावतां
हे तेजस्वी सूर्य, तू जगाचा डोळा आहेस; सर्व सजीवांचा आत्मा आहेस. सर्व प्राण्यांचा तू उगम आहेस; आणि कृती करणाऱ्यांचा आचारही तूच आहेस.
त्वं गतिः सर्वसाङ्ख्यानां योगिनां त्वं परायणम्। अनावृतार्गलद्वारं त्वं गतिस्त्वं मुमुक्षताम्
सर्व ज्ञान शोधणाऱ्यांचा तू अंतिम ध्येय आहेस; योगींच्या तू श्रेष्ठ आश्रय आहेस. मुक्ती इच्छिणाऱ्यांसाठी तू सहज आणि मोकळा मार्ग आहेस.
त्वया संधार्यते लोकस्त्वया लोकः प्रकाश्यते। त्वयापवित्रीक्रियते निर्व्याजं पाल्यते त्वया
तुझ्यामुळेच जग टिकून आहे; तुझ्यामुळेच जग प्रकाशित होते. तूच जग शुद्ध करतोस आणि कोणताही कपट न करता, तूच त्याचे रक्षण करतोस.
त्वामुपस्थाय काले तु ब्राह्मणा वेदपारगाः। स्वशाखाविहितैर्मन्त्रैरर्चन्त्यृषिगणार्चित
वेळप्रमाणे वेदपारंगत ब्राह्मण आणि ऋषीगण आपल्या शाखेनुसार मंत्रांनी तुझी पूजा करतात.
तव दिव्यं रथं यान्तमनुयान्ति वरार्थिनः। सिद्धचारणगन्धर्वा यक्षगुह्यकपन्नगाः
वर मागणारे सिद्ध, चारण, गंधर्व, यक्ष, गुह्यक आणि नाग तुझ्या दिव्य रथामागे चालतात.
त्रयस्त्रिंशच्च वै देवास्तथा वैमानिका गणाः। सोपेन्द्राः समहेन्द्राश्च त्वामिष्ट्वासिद्धिमागताः
त्र्यस्त्रिंश देव, तसेच इंद्र, उपेंद्र आणि इतर देवगण तुझी पूजा करून सिद्धी प्राप्त करतात.
उपयान्त्यर्चयित्वा तु त्वां वै प्राप्तमनोरथाः। दिव्यमन्दारमालाभिस्तूर्णं विद्याधरोत्तमाः
मनातील इच्छा पूर्ण करून, दिव्य मंदारमाळा घेऊन श्रेष्ठ विद्याधर तुझ्या पूजेसाठी लवकर येतात.
गुह्याः पितृगणाः सप्त ये दिव्या ये च मानुषाः। ते पूजयित्वा त्वामेव गच्छन्त्याशु प्रधानताम्
गुप्त पितरगण, सात दिव्य आणि मानवी, तुझी पूजा करून लगेचच श्रेष्ठत्व प्राप्त करतात.
वसवो मरुतो रुद्रा ये च साध्या मरीचिपाः। वालखिल्यादयः सिद्धाः श्रेष्ठत्वं प्राणिनां गताः
वसु, मरुत, रुद्र, साध्य, मरीचिप, वाळखिल्य आणि इतर सिद्ध यांनी प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठत्व मिळवले आहे.
सब्रह्मकेषु लोकेषु सप्तस्वप्यखिलेषु च। न तद्भूतमहं मन्ये यदर्कादतिरिच्यते
ब्रह्मासह सातही लोकांत मला सूर्याहून श्रेष्ठ असे कोणतेही अस्तित्व आहे असे वाटत नाही.
सन्ति चान्यानि सत्वानिवीर्यवन्ति महान्ति च। न तु तेषां तथा दीप्तिः प्रभावो वायथा तव
इतरही सामर्थ्यवान आणि महान जीव आहेत, पण तुझ्यासारखी तेजस्विता किंवा शक्ती त्यांच्यात नाही.
ज्योतीषित्वयि सर्वाणि त्वं सर्वज्योतिषां पतिः। त्वयिसत्त्वं च सत्त्वं च सर्वेभावाश्च सात्त्विकाः
सर्व प्रकाश तुझ्यात आहे; तू सर्व तेजांचा स्वामी आहेस. तुझ्यातच सर्व सत्त्व आणि सत्वगुणी जीव आहेत.
त्वत्तेजसा कृतंचक्रं सुनाभं विश्वकर्मणा। देवारीणां मदो येन नाशितः शार्ङ्गधन्वना
तुझ्या तेजामुळे विश्वकर्म्याने सुंदर चाक तयार केले, ज्यामुळे शार्ङ्गधन्व्याने देवांच्या शत्रूंचा गर्व मोडला.
त्वमादायांशुभिस्तेजो निदाघे सर्वदेहिनाम्। सर्वौषधिरसानां च पुनर्वर्षासु मुञ्चसि
उन्हाळ्यात तू आपल्या किरणांनी सर्व सजीवांचे तेज खेचून घेतोस, आणि पावसाळ्यात ते पुन्हा सर्व वनस्पतींना परत देतोस.
तपन्त्यन्ते दहन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये तथा घनाः। विद्योतन्ते प्रवर्षन्ति तव प्रावृषि रश्मयः
शेवटी काही जळवतात, काही भाजतात, काही गडगडतात—म्हणजे ढगांसारखे; तुझे किरण पावसाळ्यात चमकतात, गडगडतात आणि पाऊस पाडतात.
न तथा सुखयत्यग्निर्न प्रावारा न कम्बलाः। शीतवातार्दितं लोकं यथा तव मरीचयः
थंडी व वाऱ्याने त्रस्त लोकांना अग्नी, झगा किंवा कम्बळ इतकी शांती देत नाहीत, जितकी तुझे किरण देतात.
त्रयोदशद्वीपवतीं गोभिर्भासयसे महीम्। त्रयाणामपि लोकानां हितायैकः प्रवर्तसे
तू आपल्या किरणांनी तेरापासून बनलेल्या पृथ्वीला उजळवतोस; तीनही लोकांच्या कल्याणासाठी एकटाच कार्य करतोस.
तव यद्युदयो न स्यादन्धं जगदिदं भवेत्। न च धर्मार्थकामेषु प्रवर्तेरन्मनीषिणः
तुझा उदय झाला नसता तर हे जग अंधारात बुडाले असते, आणि ज्ञानी लोक धर्म, अर्थ, किंवा काम या गोष्टींमध्ये कधीच प्रवृत्त झाले नसते.
आधानपशुबन्धेष्टिमन्त्रयज्ञतपःक्रियाः। त्वत्प्रसादादवाप्यन्ते ब्रह्मक्षत्रविशां गणैः
संस्कार, पशुबळी, यज्ञ, मंत्र, तपस्या या सर्व क्रिया ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांच्या समुदायांना तुझ्या कृपेनेच साध्य होतात.