अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनेष्वपि। शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः
आर्थिक अडचण, संकट, नातेवाईकांमध्ये आपत्ती, किंवा शारीरिक आणि मानसिक दुःख यांमध्येही, तुमच्यासारखे लोक कधीच खचत नाहीत.
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा। आत्मव्यवस्थानकरागीताः श्लोका महात्मना
आता मी तुम्हाला पूर्वी जनक राजाने गायलेले, आत्म्याची स्थिती सांगणारे काही श्लोक सांगतो, ते ऐका.
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत्। तयोर्व्याससमासाभ्यांशमोपायमिमं शृणु
मन आणि शरीरातून उत्पन्न होणाऱ्या दुःखांनी हे जग त्रस्त आहे. त्यावर काही प्रमाणात आणि पूर्णपणे उपाय कसा करावा, ते ऐका.
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात्। दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः संप्रवर्तते
रोग, अप्रिय गोष्टींचा स्पर्श, थकवा आणि अभाव — या चार कारणांमुळे शारीरिक दुःख निर्माण होते.
तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात्। आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगबलेन तु
त्यावर उपाय करून, नेहमी विचार करून आणि साधना व संयम यांच्या बळावर, मानसिक आणि शारीरिक व्याधी शांत करता येतात.
मतिमन्तो व्यथोपेताः शमं प्रागेव कुर्वते। मानसस्य प्रियाख्यानैः संभोगोपनयैर्नृणाम्
बुद्धिमान लोक, जरी त्यांना वेदना असल्या तरी, लोकांमध्ये रम्य गोष्टी ऐकून आणि सुखाच्या साधनांनी आधीच मन शांत करतात.
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते। अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम्
मानसिक दुःखामुळे शरीरही त्रस्त होते, जसे गरम लोखंडाच्या गोट्यामुळे भांड्यातील पाणी तापते.
मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना। प्रशन्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति
म्हणून मनाचे दुःख ज्ञानाने शांत करावे, जसे आग पाण्याने शांत होते. मन शांत झाले की, शारीरिक वेदनाही कमी होते.
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते। स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च
मनाच्या दुःखाचं मूळ जिव्हाळा आहे असं दिसून येतं; जिव्हाळ्यामुळे माणूस कुठेतरी गुंततो आणि त्यातूनच त्याला दुःखाचा अनुभव येतो.
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च। शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते
दुःखं जिव्हाळ्यातूनच जन्म घेतात, भीतीही त्यातूनच येते; शोक, आनंद आणि थकवा — हे सगळं जिव्हाळ्यामुळेच होतं.
स्नेहात्कारुण्यरागौ च प्रजास्वीर्ष्यादयस्तथा। अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः
जिव्हाळ्यातूनच लोकांवर दया आणि आसक्ती, तसेच हेवा वगैरे भावना निर्माण होतात; या दोन्ही गोष्टी हितकारक नाहीत, त्यातली पहिली अधिक जड मानली जाते.
कोटराग्निर्यथाऽशेषं समूलं पादपं दहेत्। धर्मार्थिनं तथाऽल्पोपि रागदोषो विनाशयेत्
जसा झाडाच्या ढोलीतला अग्नी त्याचं मूळासकट सगळं जाळून टाकतो, तसंच थोडंसं आसक्तीचं दोषही धर्माच्या मागे लागलेल्या माणसाला नष्ट करू शकतं.
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे। विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः
वेगळेपणात नाही, तर एकत्र असतानाच दोष पाहणारा आणि त्याग करणारा माणूस वैराग्य मिळवतो; तो कुणावरही वैर धरत नाही आणि काहीही आपलं मानत नाही.
तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसंचयात्। स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत्
म्हणून आपल्याकडच्या माणसांवर, मित्रांवर, संपत्तीवर आणि अगदी आपल्या शरीरावरही असलेला जिव्हाळा ज्ञानाच्या जोरावर सोडून द्यावा.
ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु। न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम्
ज्ञान, संयम, शास्त्रज्ञान आणि मन जिंकलेल्यांमध्ये जिव्हाळा टिकत नाही, जसं कमळाच्या पानावर पाणी धरत नाही.
रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते। इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते
ज्याच्यावर आसक्तीचा प्रभाव असतो, तो इच्छा यांच्या ओढीने खेचला जातो; त्याच्या मनात हाव निर्माण होते आणि मग ती वाढतच जाते.
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्देगकरी नृणाम्। अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी
हाव ही सगळ्यात वाईट, माणसाला कायम अस्वस्थ करणारी; ती अधर्माने भरलेली, भयंकर आणि पापामागे लागणारी असते.
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः। योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णांत्यजतः सुखम्
ज्या हावेला मूर्ख माणसं सोडू शकत नाहीत, जी वय वाढलं तरी कमी होत नाही, आणि जी शेवटी मृत्यूला नेणारी रोगासारखी आहे — ती हाव सोडणाऱ्यालाच खरं सुख मिळतं.
अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम्। विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानलः
ती हाव सुरुवात आणि शेवट नसलेली, माणसाच्या शरीरातच वसलेली असते; ती सजीवांना नाश करते, जशी कुठूनही न जन्मलेली आग सगळं जाळून टाकते.
यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति। तथाऽकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति
जसं इंधन स्वतःच्या उत्पन्न झालेल्या आगीत जळून जातं, तसंच ज्याचं मन घडलेलं नाही, तो जन्मजात लोभामुळे नष्ट होतो.
राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि। `अर्थिभ्यः कालतस्तस्मान्नित्यमर्थवतां भयम्'। भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव
राजाकडून, पाण्याकडून, आगीपासून, चोरांकडून, आपल्याच माणसांकडून, मागणाऱ्यांकडून आणि काळाकडून — संपत्ती असणाऱ्याला नेहमी भीती असते; श्रीमंत माणसाची भीती कायम असते, जशी जीवंतांना मृत्यूची असते.
यथा ह्याभिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि। भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान्
जसा आकाशात पक्ष्यांकडून, जमिनीवर जनावरांकडून आणि पाण्यात मास्यांकडून साप खाल्ला जातो, तसाच श्रीमंत माणूस सगळ्यांकडून त्रासला जातो.
अर्थ एव हि केषांचिदनर्थं भजते नृणाम्। अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः। तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः
काहींसाठी संपत्तीच अनिष्ट ठरते; ज्याला संपत्तीच्या सुखाची आसक्ती असते, त्याला खरं कल्याण मिळत नाही. म्हणूनच संपत्ती मिळवणं हे मनाचा भ्रम वाढवतं.
कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च। अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम्
दु:ख, गर्व, अहंकार, भीती आणि अस्वस्थता — हे सगळे संपत्तीमुळेच होतात, आणि ज्ञानी लोक हे देहधारकांसाठी दुःखाचं कारण मानतात.
अर्थस्योपार्जने दुःखमार्जितानां च रक्षणे। नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात्
संपत्ती मिळवताना, मिळवलेली राखताना, ती गेल्यावर आणि खर्च करतानाही दुःख होतं; हे सगळं संपत्तीमुळेच त्रास देतं.
अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चैव शत्रवः। दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत्
संपत्ती सोडणं कठीण असतं, आणि ती जपली तर ती शत्रू होते; ती मिळवताना त्रास सहन करावा लागतो, आणि ती गेल्यावर दुःख करावं लागत नाही.
असन्तोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः। अन्तो नास्ति पिपासायाः संतोषः परमं सुखम्। तस्मात्संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डितः
मूढ लोक नेहमी असमाधानातच राहतात, पण ज्ञानी लोक समाधान मिळवतात. इच्छा कधीच संपत नाही, पण समाधान हेच सर्वात मोठं सुख आहे. म्हणून या जगात ज्ञानी लोक फक्त समाधानालाच श्रेष्ठ मानतात.
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचयः। ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येत्तत्र न पण्डितः
तरुणपण, सौंदर्य, आयुष्य, रत्नांची साठवण, संपत्ती आणि प्रियजनांची संगत — हे सगळं क्षणिक आहे; ज्ञानी माणसं याला कधीच आसक्त होत नाहीत.
त्यजेत स च यांस्तस्मात्तज्जान्क्लेशान्सहेत च। न हि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः। अतश्च धार्मिकैः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते
म्हणून या गोष्टींमुळे होणाऱ्या त्रासांना सोडून द्यावं आणि सहन करावं; कारण ज्याच्याकडे साठवण आहे, तो कधीच दुःखापासून मुक्त दिसत नाही. म्हणूनच धर्माचं पालन करणाऱ्यांनी काही मिळवण्यासाठी धडपड करणं टाळावं, असं प्रशंसनीय मानलं जातं.
धर्मार्थं यस्य वित्तेहा वरं तस्य नरीहता। प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य श्रेयो ह्यस्पर्शनं नृणाम्
ज्याची संपत्ती मिळवण्याची इच्छा फक्त धर्मासाठी आहे, त्याने काहीच धडपड करू नये हेच चांगलं; जसं चिखल लागल्यावर धुण्यापेक्षा चिखलाला स्पर्शच करू नये, तसंच संपत्तीचं आहे.