आख्याता भुजगास्तात वीर्यवन्तो दुरासदाः। शापं तं तेऽभिविज्ञाय कृतवन्तः किमुत्तरम्
हे तात, बलवान आणि भयंकर नागांची नावे सांगितली गेली; त्या शापाची जाणीव झाल्यावर त्यांनी काय उत्तर दिले?
तेषां तु भगवाञ्छेषः कद्रूं त्यक्त्वा महायशाः। उग्रं तपः समातस्थे वायुभक्षो यतव्रतः
त्यांच्यातील प्रसिद्ध शेषाने कद्रूला सोडून कठोर तप सुरू केले, तो केवळ वायूवर जगू लागला आणि व्रतस्थ राहिला.
गन्धमादनमासाद्य बदर्यां च तपोरतः। गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे
तो गंधमादन, बदरी, गोकरण, पुष्कराचे जंगल आणि हिमालयाच्या काठावर तप करत होता.
तेषु तेषु च पुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च। एकान्तशीलो नियतः सततं विजितेन्द्रियः
त्या त्या पवित्र तीर्थक्षेत्रांत आणि देवस्थानांत तो नेहमी एकटा, संयमी आणि इंद्रियांवर विजय मिळवून राहिला.
तप्यमानं तपो घोरं तं ददर्श पितामहः। संशुष्कमांसत्वक्स्नायुं जटाचीरधरं मुनिम्
तो कठोर तप करत असताना, ब्रह्मदेवांनी त्या ऋषीला पाहिले, ज्याचे शरीर, त्वचा आणि स्नायू कोरडे झाले होते, आणि जो जटाधारी व वल्कलधारी होता.
तमब्रवीत्सत्यधृतिं तप्यमानं पितामहः। किमिदं कुरुषे शेष प्रजानां स्वस्ति वै कुरु
ब्रह्मदेवांनी त्या सत्यनिष्ठ तपस्व्याला विचारले, 'हे शेष, तू हे काय करतोस? सर्व प्राण्यांचे कल्याण कर.'
त्वं हि तीव्रेण तपसा प्रजास्तापयसेऽनघ। ब्रूहि कामं च मे शेष यस्ते हृदि व्यवस्थितः
'तू या तीव्र तपामुळे प्रजांना त्रास देतोस, हे निष्पापा. शेष, तुझ्या मनात असलेली इच्छा मला सांग.'
सोदर्या मम सर्वे हि भ्रातरो मन्दचेतसः। सह तैर्नोत्सहे वस्तुं तद्भवाननुमन्यताम्
'माझे सर्व सख्खे भाऊ मंद बुध्दीचे आहेत; त्यांच्या सोबत राहणे मला सहन होत नाही, म्हणून कृपया मला परवानगी द्या.'
अभ्यसूयन्ति सततं परस्परममित्रवत्। ततोऽहं तप आतिष्ठे नैतन्पश्येयमित्युत
'ते नेहमी एकमेकांवर शत्रूसारखे मत्सर करतात; म्हणून मी तप करतो, जेणेकरून मला हे पाहावे लागू नये.'
न मर्षयन्ति ससुतां सततं विनतां च ते। अस्माकं चापरो भ्राता वैनतेयोऽन्तरिक्षगः
'ते सतत विनता आणि तिच्या मुलाला सहन करत नाहीत; आणि आमचा दुसरा भाऊ, विनतेय, आकाशात संचारतो.'
तं च द्विषन्ति सततं स चापि बलवत्तरः। वरप्रदानात्स पितुः कश्यपस्य महात्मनः
त्याला नेहमीच ते द्वेष करतात, पण तो सगळ्यांत बलवान आहे, कारण त्याला आपल्या वडिलांपासून, म्हणजे महात्मा कश्यप यांच्या हातून वर मिळाला आहे.
सोऽहं तपः समास्थाय मोक्ष्यामीदं कलेवरम्। कथं मे प्रेत्यभावेऽपि न तैः स्यात्सह सङ्गमः
म्हणून मी कठोर तप करीन आणि हे शरीर सोडून देईन; मृत्यूनंतरही त्यांच्याशी मला कधीच संबंध येऊ नये, यासाठी काय करावे हे मला समजत नाही.
तमेवं वादिनं शेषं पितामह उवाच ह। जानामि शेष सर्वेषां भ्रातॄणां ते विचेष्टितम्
शेष असे बोलत असताना, ब्रह्मदेव म्हणाले, 'शेषा, तुझ्या सर्व भावांनी काय केले आहे ते मला माहीत आहे.'
मातुश्चाप्यपराधाद्वै भ्रातॄणां ते महद्भयम्। कृतोऽत्र परिहारश्च पूर्वमेव भुजङ्गम
तुझ्या आईच्या चुकीमुळे तुझ्या भावांना मोठा धोका निर्माण झाला आहे; पण नागराजा, इथे आधीच त्यावर उपाय केलेला आहे.
भ्रातॄणां तव सर्वेषां न शोकं कर्तुमर्हसि। वृणीष्व च वरं मत्तः शेष यत्तेऽभिकाङ्क्षितम्
तुला तुझ्या भावांसाठी दुःख करण्याची गरज नाही; आणि आता, शेषा, माझ्याकडून तुला जे हवे आहे ते वर माग.
दास्यामि हि वरं तेऽद्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि। दिष्ट्या बुद्धिश्च ते धर्मे निविष्टा पन्नगोत्तम। भूयो भूयश्च ते बुद्धिर्धर्मे भवतु सुस्थिरा
आज मी तुला वर देईन, कारण तुझ्यावर माझे अपार प्रेम आहे; आणि तुझी बुद्धी धर्मात स्थिर आहे, हे पाहून मला आनंद झाला. तुझी बुद्धी नेहमी धर्मातच स्थिर राहो.
एष एव वरो देव काङ्क्षितो मे पितामह। धर्मे मे रमतां बुद्धिः शमे तपसि चेश्वर
देवा, पितामह, मला हाच वर हवा आहे—माझी बुद्धी नेहमी धर्मात, शांततेत आणि तपात रमावी.
प्रीतोऽस्म्यनेन ते शेष दमेन च शमेन च। त्वया त्विदं वचः कार्यं मन्नियोगात्प्रजाहितम्
शेषा, तुझ्या संयमामुळे आणि शांततेमुळे मी तृप्त आहे. आता माझ्या आज्ञेने तुला लोकांच्या भल्यासाठी एक कार्य करावे लागेल.
इमां महीं शैलवनोपपन्नां ससागरग्रामविहारपत्तनाम् त्वं शेष सम्यक् चलितां यथाव- त्संगृह्य तिष्ठस्व यथाऽचला स्यात्
ही पृथ्वी पर्वतांनी, जंगलांनी, समुद्रांनी, गावांनी, रमणीय स्थळांनी आणि नगरांनी सुशोभित आहे—शेषा, तिने हलू नये म्हणून तू तिला घट्ट धर आणि नीट सांभाळ.
यथाऽऽह देवो वरदः प्रजापति- र्महीपतिर्भूतपतिर्जगत्पतिः। तथा महीं धारयिताऽस्मि निश्चलां प्रयच्छतां मे विवरं प्रजापते
जसा वर देणारा देव, प्रजापती, पृथ्वीचा राजा, सर्वांचा स्वामी, जगाचा अधिपती म्हणतो, तसाच मी पृथ्वीला हलू न देता धरून ठेवीन, फक्त प्रजापतीने मला निवासासाठी जागा दिली पाहिजे.
अधो महीं गच्छ भुजङ्गमोत्तम स्वयं तवैषा विवरं प्रदास्यति। इमां धरां धारयता त्वया हि मे महत्प्रियं शेष कृतं भविष्यति
पृथ्वीखाली जा, नागश्रेष्ठा; ती स्वतः तुला जागा देईल. शेषा, तू ही पृथ्वी धरलीस तर मला फार मोठे समाधान मिळेल.
तथैव कृत्वा विवरं प्रविश्य स प्रभुर्भुवो भुजगवराग्रजः स्थितः। बिभर्ति देवीं शिरसा महीमिमां समुद्रनेमिं परिगृह्य सर्वतः
मग त्याने तशीच जागा करून आत प्रवेश केला आणि पृथ्वीचा स्वामी, नागांचा मोठा भाऊ म्हणून तिथे राहिला; त्याने आपल्या मस्तकावर ही देवी पृथ्वी धरली आणि आपल्या फेऱ्यांनी तिला सर्व बाजूंनी वेढून घेतले.
शेषोऽसि नागोत्तम धर्मदेवो महीमिमां धारयसे यदेकः। अनन्तभोगैः परिगृह्य सर्वां यथाहमेवं बलभिद्यथा वा
शेषा, तू नागांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, धर्माचा देव आहेस, कारण तू एकटाच या पृथ्वीला पूर्णपणे आपल्या अनंत फेऱ्यांनी वेढून धरतोस, अगदी मी जसा धरतो किंवा कदाचित त्याहूनही अधिक बळाने.
अधो भूमौ वसत्येवं नागोऽनन्तः प्रतापवान्। धास्यन्वसुधामेकः शासनाद्ब्रह्मणो विभोः
असा हा पराक्रमी अनंत पृथ्वीखाली राहतो आणि ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने एकटाच या वसुंधरेला धरून ठेवतो.
सुपर्णं च सहायं वै भगवानमरोत्तमः। प्रादादनन्ताय तदा वैनतेयं पितामहः
तेव्हा पितामहाने अनंताला साथीदार म्हणून दिव्य, अमरांमध्ये श्रेष्ठ असा सुपर्ण, म्हणजे गरुड, दिला.
अनन्तेऽभिप्रयाते तु वासुकिः स महाबलः। अभ्यषिच्यत नागैस्तु दैवतैरिव वासवः
अनंत निघून गेल्यावर, महाबली वासुकीला नागांनी, जसे देवांनी इंद्राला अभिषिक्त केले, तसे राजा म्हणून अभिषेक केला.
मातुः सकाशात्तं शापं श्रुत्वा वै पन्नगोत्तमः। वासुकिश्चिन्तयामास शापोऽयं न भवेत्कथम्
आईकडून मिळालेला शाप ऐकून, नागांमध्ये श्रेष्ठ वासुकी विचार करू लागला की हा शाप कसा टाळता येईल.
ततः स मन्त्रयामास भ्रातृभिः सह सर्वशः। ऐरावतप्रभृतिभिः सर्वैर्धर्मपरायणैः
मग त्याने आपल्या सर्व भावंडांशी, म्हणजे ऐरावत वगैरे सर्व धर्मनिष्ठ भावांसह, चर्चा सुरू केली.
अयं शापो यथोद्दिष्टो विदितं वस्तथाऽनघाः। तस्य शापस्य मोक्षार्थं मन्त्रयित्वा यतामहे
हा शाप जसा सांगितला आहे, तसा तुम्हाला माहीत आहे, हे निष्पाप लोकांनो. या शापातून सुटका व्हावी म्हणून आपण सर्वजण एकत्र चर्चा करून प्रयत्न करतो.
सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते। न तु मात्राऽभिशप्तानां मोक्षः क्वचन विद्यते
सर्व शापांवर उपाय असतो; पण आईने दिलेल्या शापातून कुठेही सुटका मिळत नाही.