निवर्ततागता दूरं ममागमनकाङ्क्षिणः। स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः
जे दूरवरून माझ्या येण्याची आतुरतेने वाट पाहत इथे आले, त्यांनी आता परत जावं; माझ्या मनात आपल्याच लोकांविषयी प्रेम आहे, आणि त्यांची जबाबदारी माझ्यावर आहे.
एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम्। कृता तेन तु तुष्टिर्मे सत्कारश्च भविष्यति
हेच माझ्या सर्व कामांमध्ये सर्वात मोठं, मनात खोलवर बसलेलं आहे; हे पूर्ण झालं की मला समाधान आणि सन्मान मिळेल.
तथानुमन्त्रितास्तेन धर्मराजेन ताः प्रजाः। चक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजन्निति दुःखिताः
धर्मराजानं ऐकून त्या प्रजांनी दुःखाने भरून, 'हाय राजा!' असं मोठ्यानं आक्रोश केला.
गुणान्पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः। अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान्
पार्थाचे गुण आठवून त्या दुःखी आणि फारच व्याकुळ प्रजांनी, पांडवांना भेटूनही, मनातून नको असतानाही परत फिरावं लागलं.
निवृत्तेषु तुं पौरेषु रथानास्थाय पाण्डवाः। आजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम्
ते नगरवासी परत गेल्यावर पांडवांनी रथावर बसून, जाह्नवीच्या काठी असलेल्या प्रमाण नावाच्या मोठ्या वडाच्या झाडाजवळ गेले.
ते तं दिषसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः। ऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि
त्या प्रदेशाच्या शेवटी असलेल्या त्या वडाजवळ पांडव वीर गेले आणि शुद्ध पाणी स्पर्श करून त्यांनी ती रात्र तिथे काढली.
उदकेनैव तां रात्रिमृषुस्ते दुःखकर्शिताः। अनुजग्मुश्च तत्रैतान्स्नेहात्केचिद्द्विजातयः
दुःखाने थकलेले पांडवांनी ती रात्र फक्त पाणी पिऊन काढली; आणि काही ब्राह्मणांनी प्रेमापोटी त्यांचा पाठपुरावा केला.
साग्रयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाः। स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः
होमाचे अग्नी विझवलेले, शिष्य आणि नातेवाईकांसह, त्या ब्राह्मणांनी वेढलेला राजा, वेद बोलणाऱ्यांच्या संगतीत तिथे शोभून दिसत होता.
तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे। ब्रह्मघोषपुरस्कारः संजल्पः समजायत
त्यांनी अग्नी प्रज्वलित केल्यावर, त्या सुंदर आणि शुभ वेळी, वेदघोषाच्या पुढाकाराने तिथे चर्चा सुरू झाली.
राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः। आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षयां सर्वां व्यनोदयत्
हंसासारख्या मधुर आवाजात बोलणारे श्रेष्ठ ब्राह्मण, कुरुकुळातील श्रेष्ठ राजाला धीर देत होते आणि त्याचं सगळं दुःख दूर करत होते.
राजा तु भ्रातृभिः सार्धं तथा सर्वैः सुहृद्गणैः। अशेत तां निशांराजन्दुःखशोकसमाहितः
पण राजा, आपल्या भावंडांसह आणि सर्व मित्रांसह, ती रात्र दुःख आणि शोकाने भरून काढत होता.
प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम्। वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः। तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
रात्र संपून पहाट झाली तेव्हा, निष्कलंक पांडव वनात जाण्याच्या तयारीत असताना, भिक्षा मागून जगणारे ब्राह्मण पुढे उभे राहिले; तेव्हा कुंतीपुत्र युधिष्ठिर त्यांना म्हणाला.
वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः। फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः
आमचं सर्व काही, राज्य आणि कीर्ती गेलं आहे; आता आम्ही फळं, कंद आणि मांस खाऊन, दुःखाने भरून, वनात जाणार आहोत.
वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम्। परिक्लेशश्चवो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति
वनात अनेक संकटं आहेत, तिथे अनेक हिंस्र प्राणी आणि साप आहेत; मला खात्री आहे की तिथे नक्कीच खूप त्रास होईल.
ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत्। किंपुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः
ब्राह्मणांना होणारा त्रास देवांनाही खाली खेचू शकतो; मग माझं काय? म्हणून, ब्राह्मणहो, तुम्ही हवं तसं परत जा.
गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः। नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिन
राजा, तुम्ही जिथे जाल तिथे आम्हीही जायला तयार आहोत; आम्ही तुमचे भक्त आणि धर्म जाणणारे आहोत, तुम्ही आम्हाला सोडू नका.
स्नेहकर्माणि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते। विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु
देवताही आपल्या भक्तांसाठी, विशेषतः चांगली वर्तणूक असलेल्या ब्राह्मणांसाठी, प्रेमाने वागतात.
ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः। सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम्
द्विजांनो, मलाही ब्राह्मणांवर नेहमीच मोठी भक्ती आहे; अशा सोबत्यांचा विरह मला जणू संपवतोच.
आहरेयुर्हि ये सर्वे फलमूलमृगांस्तथा। त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः
जे फळं, कंद आणि मृग मिळवतात, ते माझे हे भाऊ, शोकातून निर्माण झालेल्या दुःखाने गोंधळले आहेत.
द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च। दुःखार्दितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे
द्रौपदीचं दूर जाणं आणि राज्य गमावणं, या दुःखांनी त्रस्त होऊन, मी इथे राहूच शकत नाही.
अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव। स्वयमाहृत्य वन्यानि त्वानुयास्यामहे वयम्
राजा, आमच्या उदरनिर्वाहाची चिंता तुम्ही मनात धरू नका. आम्ही स्वतः जंगलातील खाण्याच्या वस्तू गोळा करून तुमच्यामागे येऊ.
अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिव तव। कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने
ध्यान आणि जप यांच्या सहाय्याने आम्ही तुमच्या कल्याणाची काळजी घेऊ. तसेच रम्य गोष्टी सांगत आपण सर्वजण या वनात आनंदाने दिवस घालवू.
एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह। न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः
हे खरे आहे, यात काही शंका नाही. मला ब्राह्मणांच्या संगतीत राहण्यात आनंद वाटेल, पण माझ्या या दुबळ्या अवस्थेमुळे मला स्वतःमध्येच मागे हटण्याचा आदेश मिळतो आहे असे वाटते.
कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृत्य भोजिनः। मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान्
तुम्ही सर्वजण स्वतः अन्न गोळा करता, माझ्या भक्तीतून नाहक कष्ट सहन करता, आणि त्या दुष्ट धृतराष्ट्रपुत्रांनी आनंदाने जेवण करावे, हे मी कसे पाहू?
इत्युक्त्वा नृपतिः शोचन्निषसाद महीतले
असे म्हणून दुःखी राजा जमिनीवर बसला.
तमध्यात्मरतो विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः। योगे साङ्ख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत्
त्या वेळी ध्यानात रमणारा, योग आणि सांख्यशास्त्रात पारंगत, शौनक नावाचा एक विद्वान ब्राह्मण त्या राजाला म्हणाला:
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च। दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्
दिवसेंदिवस मूर्खांच्या मनात हजारो दुःखांची आणि शेकडो आनंदाच्या गोष्टी येतात, पण ज्ञानी माणसाच्या मनात तसे होत नाही.
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु। श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः
तुमच्यासारखे बुद्धिमान लोक ज्ञानाच्या विरोधात असलेल्या, दोषांनी भरलेल्या आणि कल्याणाचा नाश करणाऱ्या कर्मांमध्ये आसक्त होत नाहीत.
अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोभिघातिनीम्। श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन्सा त्वय्यवस्थिता
सर्व कल्याणाचा अडथळा ठरणारी, वेद आणि स्मृतीने युक्त अशी जी आठ अंगांची बुद्धी आहे, तीच बुद्धी, राजन, तुमच्यात आहे असे म्हणतात.
शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा। ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्वज्ञानं च धीगुणाः
सेवा, ऐकणे, समजून घेणे, लक्षात ठेवणे, तर्क करणे, खोडून काढणे, अर्थ समजणे आणि सत्याचे ज्ञान — हे बुद्धीचे गुण आहेत.