येषां त्रीण्यवदातानि विद्या योनिश्च कर्म च। ते सेव्यास्तैः समास्याहि शास्त्रेभ्योपि गरीयसी
ज्यांची विद्या, कुळ आणि वर्तन सगळं शुद्ध आहे, अशा लोकांची सेवा करावी, त्यांच्याशी जवळीक साधावी; ते शास्त्रांपेक्षा मोठे आहेत.
निरारम्भा ह्यपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु। पुण्यमेवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात्
आपण काहीच केलं नाही तरी, पुण्यशील आणि सज्जनांच्या संगाने इथे पुण्य मिळतं; आणि पापी लोकांच्या संगाने पापच मिळतं.
असतां दर्शनात्स्पर्शात्संजल्पाच्च सहासवात्। धर्माचाराः प्रहीयन्ते सिद्ध्यन्ति च न मानवाः
दुष्ट लोकांना पाहिलं, त्यांना स्पर्श केला, त्यांच्याशी बोललं किंवा त्यांच्यासोबत हसलं, की धर्माचरण कमी होतं आणि माणसांना यश मिळत नाही.
बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात्। मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठैः श्रेष्ठत्वमाप्नुयुः
खालच्या दर्जाच्या लोकांच्या संगाने बुद्धी कमी होते; मध्यम लोकांच्या संगाने ती मध्यम राहते; आणि श्रेष्ठांच्या संगाने श्रेष्ठपणा मिळतो.
अनीचैर्नाप्यविषयैर्नाधर्मिष्ठैर्विशेषतः। ये गुणाः कीर्तिता लोके धर्मकामार्थसंभवाः। लोकाचारेषु संभूता वेदोक्ताः शिष्टसंमताः
खालच्या, अयोग्य किंवा विशेषतः अधार्मिक लोकांकडून, जगात ज्यांचे गुण गाजतात—धर्म, काम, अर्थ यावर आधारलेले, वेदांनी सांगितलेले आणि सज्जनांनी मान्य केलेले—ते गुण मिळत नाहीत.
ते युष्मासु समस्ताश्च व्यस्ताश्चैवेह सद्गुणाः। इच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोभिकाङ्क्षिणः
हे सगळे गुण, एकत्र आणि वेगवेगळे, तुमच्यात आहेत; आम्ही उत्तमपणाची इच्छा ठेवून, गुणी लोकांत राहायला इच्छितो.
धन्या वयं यदस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः। असतोऽपि गुणानाहुर्ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः
आम्ही धन्य आहोत, कारण आमच्यावर प्रेम आणि करुणा ठेवून, ब्राह्मण आणि इतर लोकही, अयोग्यांत सुद्धा गुण शोधतात आणि त्यांचं कौतुक करतात.
तदहं भ्रातृसहितः सर्वान्विज्ञापयामि वः। नान्यथा तद्धि कर्तव्यमस्मत्स्नेहानुकम्पया
म्हणून मी माझ्या भावांसह तुम्हा सर्वांना विनंती करतो—हे दुसऱ्या प्रकारे होऊ नये, कारण आमच्यावरच्या प्रेमापोटी आणि दयेमुळे हे करणं आवश्यक आहे.
भीष्मः पितामहो राजा विदुरो जननी च मे। सुहृज्जनश्च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये
भीष्म हे माझे आजोबा आणि राजा आहेत; विदुर, माझी आई आणि माझे बरेच मित्र नागसाह्वय या नगरीत आहेत.
ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतः। युष्माभिः सहिताः सर्वे शोकसंतापविह्वलाः
ते सगळे, आणि तुम्हीही, आमच्या भल्यासाठी काळजीपूर्वक जपले गेले पाहिजेत, कारण ते दुःख आणि शोकाने व्याकुळ झाले आहेत.
निवर्ततागता दूरं ममागमनकाङ्क्षिणः। स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः
जे दूरवरून माझ्या येण्याची आतुरतेने वाट पाहत इथे आले, त्यांनी आता परत जावं; माझ्या मनात आपल्याच लोकांविषयी प्रेम आहे, आणि त्यांची जबाबदारी माझ्यावर आहे.
एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम्। कृता तेन तु तुष्टिर्मे सत्कारश्च भविष्यति
हेच माझ्या सर्व कामांमध्ये सर्वात मोठं, मनात खोलवर बसलेलं आहे; हे पूर्ण झालं की मला समाधान आणि सन्मान मिळेल.
तथानुमन्त्रितास्तेन धर्मराजेन ताः प्रजाः। चक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजन्निति दुःखिताः
धर्मराजानं ऐकून त्या प्रजांनी दुःखाने भरून, 'हाय राजा!' असं मोठ्यानं आक्रोश केला.
गुणान्पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः। अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान्
पार्थाचे गुण आठवून त्या दुःखी आणि फारच व्याकुळ प्रजांनी, पांडवांना भेटूनही, मनातून नको असतानाही परत फिरावं लागलं.
निवृत्तेषु तुं पौरेषु रथानास्थाय पाण्डवाः। आजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम्
ते नगरवासी परत गेल्यावर पांडवांनी रथावर बसून, जाह्नवीच्या काठी असलेल्या प्रमाण नावाच्या मोठ्या वडाच्या झाडाजवळ गेले.
ते तं दिषसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः। ऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि
त्या प्रदेशाच्या शेवटी असलेल्या त्या वडाजवळ पांडव वीर गेले आणि शुद्ध पाणी स्पर्श करून त्यांनी ती रात्र तिथे काढली.
उदकेनैव तां रात्रिमृषुस्ते दुःखकर्शिताः। अनुजग्मुश्च तत्रैतान्स्नेहात्केचिद्द्विजातयः
दुःखाने थकलेले पांडवांनी ती रात्र फक्त पाणी पिऊन काढली; आणि काही ब्राह्मणांनी प्रेमापोटी त्यांचा पाठपुरावा केला.
साग्रयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाः। स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः
होमाचे अग्नी विझवलेले, शिष्य आणि नातेवाईकांसह, त्या ब्राह्मणांनी वेढलेला राजा, वेद बोलणाऱ्यांच्या संगतीत तिथे शोभून दिसत होता.
तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे। ब्रह्मघोषपुरस्कारः संजल्पः समजायत
त्यांनी अग्नी प्रज्वलित केल्यावर, त्या सुंदर आणि शुभ वेळी, वेदघोषाच्या पुढाकाराने तिथे चर्चा सुरू झाली.
राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः। आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षयां सर्वां व्यनोदयत्
हंसासारख्या मधुर आवाजात बोलणारे श्रेष्ठ ब्राह्मण, कुरुकुळातील श्रेष्ठ राजाला धीर देत होते आणि त्याचं सगळं दुःख दूर करत होते.
राजा तु भ्रातृभिः सार्धं तथा सर्वैः सुहृद्गणैः। अशेत तां निशांराजन्दुःखशोकसमाहितः
पण राजा, आपल्या भावंडांसह आणि सर्व मित्रांसह, ती रात्र दुःख आणि शोकाने भरून काढत होता.
प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम्। वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः। तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
रात्र संपून पहाट झाली तेव्हा, निष्कलंक पांडव वनात जाण्याच्या तयारीत असताना, भिक्षा मागून जगणारे ब्राह्मण पुढे उभे राहिले; तेव्हा कुंतीपुत्र युधिष्ठिर त्यांना म्हणाला.
वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः। फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः
आमचं सर्व काही, राज्य आणि कीर्ती गेलं आहे; आता आम्ही फळं, कंद आणि मांस खाऊन, दुःखाने भरून, वनात जाणार आहोत.
वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम्। परिक्लेशश्चवो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति
वनात अनेक संकटं आहेत, तिथे अनेक हिंस्र प्राणी आणि साप आहेत; मला खात्री आहे की तिथे नक्कीच खूप त्रास होईल.
ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत्। किंपुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः
ब्राह्मणांना होणारा त्रास देवांनाही खाली खेचू शकतो; मग माझं काय? म्हणून, ब्राह्मणहो, तुम्ही हवं तसं परत जा.
गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः। नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिन
राजा, तुम्ही जिथे जाल तिथे आम्हीही जायला तयार आहोत; आम्ही तुमचे भक्त आणि धर्म जाणणारे आहोत, तुम्ही आम्हाला सोडू नका.
स्नेहकर्माणि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते। विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु
देवताही आपल्या भक्तांसाठी, विशेषतः चांगली वर्तणूक असलेल्या ब्राह्मणांसाठी, प्रेमाने वागतात.
ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः। सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम्
द्विजांनो, मलाही ब्राह्मणांवर नेहमीच मोठी भक्ती आहे; अशा सोबत्यांचा विरह मला जणू संपवतोच.
आहरेयुर्हि ये सर्वे फलमूलमृगांस्तथा। त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः
जे फळं, कंद आणि मृग मिळवतात, ते माझे हे भाऊ, शोकातून निर्माण झालेल्या दुःखाने गोंधळले आहेत.
द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च। दुःखार्दितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे
द्रौपदीचं दूर जाणं आणि राज्य गमावणं, या दुःखांनी त्रस्त होऊन, मी इथे राहूच शकत नाही.