धार्तराष्ट्रस्त्रिस्ताश्च निखिलेनोपलभ्य तत्। गमनं परिकर्षं च कृष्णाया द्यूतमण्डले
धृतराष्ट्रांच्या सर्व स्त्रियांनी, द्यूतसभेत कृष्णेचा अपमान, तिचं ओढून नेणं आणि तिचा निघून जाणं हे सर्व समजल्यावर—
रुरुदुः सुस्वनं सर्वा विनिन्दन्त्यः कुरून्भृशम्। दध्युश्च सुचिरं कालं करासक्तमुखाम्बुजाः
त्या सर्वजणी मोठ्याने रडल्या, कुरूंची जोरात निंदा केली आणि बराच वेळ हातात तोंड लपवून बसून राहिल्या.
राजा च धृतराष्ट्रस्तु पुत्राणामनयं तदा। ध्यायन्नुद्विग्नहृदयो न शान्तिमधिजग्मिवान्
राजा धृतराष्ट्र आपल्या मुलांनी केलेल्या वाईट कृत्याचा विचार करत होता, त्याचं मन अस्वस्थ होतं आणि त्याला काहीच शांतता मिळाली नाही.
स चिन्तयन्ननेकाग्रः शोकव्याकुलचेतनः। क्षत्तुः सम्प्रेषयामास शीघ्रमागम्यतामिति
तो अनेक विचारांनी ग्रस्त आणि शोकाने भरलेला होता. त्याने विदुराला लवकर बोलावायला सांगितलं.
ततो जगाम विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम्। तं पर्यपृच्छत्संविग्नो धृतराष्ट्रो जनाधिपः
मग विदुर धृतराष्ट्राच्या निवासस्थानी गेला आणि चिंतेने ग्रासलेल्या राजाने त्याला विचारपूस केली.
वनं गतेषु पार्थेषु निर्जितेषु दुरोदरे। धृतराष्ट्रं महाराज तदा चिन्ता समाविशत्
पांडव जुगारात हरले आणि वनात गेले, तेव्हा, राजा, धृतराष्ट्राला मोठी चिंता लागली.
तं चिन्तयानमासीनं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्। निः श्वसन्तमनेकाग्रमिति होवाच सञ्जयः
संजय म्हणाला: लोकांचा राजा धृतराष्ट्र हा विचारात गुंतून, खोल श्वास घेत बसला होता, तेव्हा मी त्याला असे बोललो.
अवाप्य वसुसम्पूर्णां वसुधां वसुधाधिप। प्रव्राज्य पाण्डवान्राज्याद्राजन्किमनुशोचसि
राजा, तुला संपत्तीने भरलेली पृथ्वी मिळाली आणि पांडवांना राज्यातून हाकललं, तरीही तुला दु:ख का वाटतं?
अशोच्यत्वं कुतस्तेषां येषां वैरं भविष्यति। पाण्डवैर्युद्धशौण्डैर्हि बलवद्भिर्महारथैः
ज्यांच्याशी वैर होणार आहे, त्यांच्यासाठी शोक का करतोस? पांडव हे युद्धात निष्णात आणि बलवान आहेत.
तवेदं सुकृतं राजन्महद्वैरमुपस्थितम्। विनाशो येन लोकस्य सानुबन्धो भविष्यति
राजा, तुझ्या या कृत्यामुळे मोठं वैर निर्माण झालं आहे, ज्यामुळे या जगाचा आणि त्याच्या नातलगांचाही विनाश होईल.
वार्यमाणो हि भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च। पाण्डवानां प्रियां भार्यां द्रौपदीं धर्मचारिणीम्
भीष्म, द्रोण आणि विदुर यांनी रोखण्याचा प्रयत्न केला तरी तुझ्या मुलाने पांडवांची प्रिय पत्नी, धर्मनिष्ठ द्रौपदीला बोलावले.
प्राहिणोदानयेहेति पुत्रो दुर्योधनस्तव। सूतपुत्रं सुमन्दात्मा निर्लज्जः प्रातिकामिनम्
दुर्योधन, तुझा मुलगा, वाईट मनाचा आणि निर्लज्ज, त्याने सूतपुत्र प्रातिकामीला सांगितले, 'जा, तिला इथे घेऊन ये.'
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम्। बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति
ज्याच्या नशिबी देवांनी पराभव ठरवला असेल, त्याची बुद्धी ते काढून घेतात आणि तो चुकीच्या मार्गानेच पाहू लागतो.
बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे समुपस्थिते। अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति
मन दूषित झाले आणि विनाश जवळ आला की, चुकीचा मार्गच योग्य वाटू लागतो आणि तो मनातून जात नाही.
अनर्थाश्चार्थरूपेण अर्थाश्चानर्थरूपिणः। उत्तिष्ठन्ति विनाशाय नूनं तच्चास्य रोचते
अपाय हे फायद्यासारखे आणि फायदा अपायासारखा भासतो; हे सगळे विनाशासाठीच उगवतं आणि त्यालाच ते आवडतं.
न कालो दण्डमुद्यम्य शिरः कृन्तति कस्यचित्। कालस्य बलमेतार्वाद्वपरीतार्थदर्शनम्
काळ कुणाच्याही डोक्यावर दंड उगारून त्याला संपवत नाही; काळाचीच ताकद माणसाला चुकीचं समजायला लावते.
आसादितमिदं घोरं तुमुलं रोमहर्षणम्। पाञ्चालीमपकर्षद्भिः सभामध्ये तपस्विनीम्
द्रौपदीसारख्या तपस्विनीला सभेमध्ये ओढून आणणे हे भयंकर, गोंधळाचे आणि अंगावर काटा आणणारे कृत्य घडले आहे.
अयोनिजां रूपवतीं कुले जातां विभावसोः। को नु तां सर्वधर्मज्ञां परिभूय यशस्विनीम्
जिचा जन्म पोटातून नाही, जी सुंदर आहे, कुलीन आहे, अग्निदेवतेच्या घरात जन्मलेली, सर्व धर्म जाणणारी आणि कीर्तीवान — अशा स्त्रीचा अपमान करण्याची हिंमत कोण करेल?
पर्यानयेत्सभामध्ये विना दुर्द्यूतदेविनम्। स्त्रीधर्मिणी वरारोहा शोणितेन परिप्लुता
वाईट जुगारदेवीशिवाय, अशी सुसंस्कृत आणि सुंदर, रक्ताने माखलेली स्त्री कोण सभेमध्ये आणेल?
एकवस्त्राथ पाञ्चाली पाण्डवानभ्यवैक्षत। हृतस्वान्हृतराज्यांश्च हृतवस्त्रान्हृतश्रियः
तेव्हा एकच वस्त्र घातलेली द्रौपदी, आपले सर्व काही गमावलेले, राज्य, वस्त्रे आणि कीर्ती हरवलेले पांडवांकडे पाहू लागली.
विहीनान्सर्वकामेभ्यो दासभावमुपागतान्। धर्मपाशपरिक्षिप्तानशक्तानिव विक्रमे
सर्व सुखांपासून वंचित, दास्य पत्करलेले, धर्माच्या बंधनात अडकलेले आणि काहीच करू न शकणारे असे ते होते.
क्रुद्धां चानर्हतीं कृष्णां दुःखितां कुरुसंसदि। दुर्योधनश्च कर्णश्च कटुकान्यभ्यभाषताम्
कृष्णा, जी या वागणुकीस पात्र नव्हती, ती कुरु सभेत रागावलेली आणि दु:खी होती; दुर्योधन आणि कर्ण तिला कडव्या शब्दांत बोलले.
तस्याः कृपणचक्षुर्भ्यां प्रदह्येतापि मेदिनी
तिच्या दीन डोळ्यांनी तर पृथ्वीही जळून गेली असती.
अपि शेषं भवेदद्य पुत्राणां मम सञ्जय। भरतानां स्त्रियः सर्वा गान्धार्या सह सङ्गताः
संजया, आज माझ्या मुलांपैकी कोणी जिवंत राहील का? सर्व भारतकुळातील स्त्रिया गांधारीसोबत एकत्र जमल्या आहेत.
प्राकोशन्भैरवं तत्र दृष्ट्वा कृष्णां सभागताम्। धर्मिष्टां धर्मपत्नीं च रूपयौवनशालिनीम्
सभेत धर्मनिष्ठ, धर्मपत्नी, रूप आणि तारुण्याने भरलेली कृष्णा दिसली तेव्हा सर्वांनी भीतीने आक्रोश केला.
प्रजाभिःसह सङ्गम्य ह्यनुशोचन्ति नित्यशः। अग्निहोत्राणि सायाह्ने च चाहूयन्त सर्वशः
लोकांसोबत एकत्र येऊन त्या नेहमीच शोक करत होत्या; आणि सायंकाळी सर्व अग्निहोत्रे होत होती.
ब्राह्मणाः कुपिताश्चासन्द्रौपद्याः परिकर्षणे। आसीन्निष्ठानको घोरो निर्घातश्च महानभूत्
द्रौपदीला ओढून नेल्यामुळे ब्राह्मण संतप्त झाले आणि शांत बसले; भीषण शांतता आणि मोठा गडगडाट झाला.
दिव उल्काश्चापतन्त राहुश्चार्कमुपाग्रसत्। अपर्वणि महाघोरं प्रजानां जयन्भयम्
आकाशातून उल्का पडल्या, राहूने सूर्याला गिळले, आणि अमावस्येला, लोकांमध्ये मोठी भीती निर्माण झाली.
तथैव रथशालासु प्रादुरासीद्धुताशनः। ध्वजाश्चापि व्यशीर्यन्त भरतानामभूतये
त्याचप्रमाणे रथांच्या शाळांमध्ये अचानक आग लागली; आणि भरतांच्या ध्वजांचे तुकडे तुकडे झाले, जणू काही अनर्थाची चाहूल लागली.
दुर्योधनस्याग्निहोत्रे प्राक्रोशन्भैरवं शिवाः। तास्तदा प्रत्यभाषन्त रासभाः सर्वतो दिशः
दुर्योधनाच्या यज्ञाजवळ काळ्या कोल्ह्यांनी भीषण आवाज काढले; आणि सर्व दिशांना गाढवांनी ओरडून त्याला उत्तर दिले.