अन्तवत्यसुधर्मेऽस्मिन्धात्रा किं नु प्रमादतः। ममान्तो नैव विहितस्तेनायुर्न जहाति माम्
या नश्वर धर्माच्या जगात, विधात्याने निष्काळजीपणे काही केलं आहे का? माझा अंत त्याने ठरवला नाही, म्हणूनच मृत्यू मला घेऊन जात नाही.
हा कृष्ण द्वारकावासिन्क्वासि सङ्कर्षणानुज। कस्मान्न त्रायसे दुःखान्मां चेमांश्च नरोत्तमान्
हाय कृष्णा, द्वारकेत राहणारा, संकर्षणाचा भाऊ, तू कुठे आहेस? या दुःखातून मला आणि या उत्तम पुरुषांना वाचवायला तू का येत नाहीस?
अनादिनिधनं ये त्वामनुध्यायन्ति वै नराः। तांस्त्वं पासीत्ययं वादः स गतो व्यर्थतां कथम्
जे पुरुष तुला अनादि आणि अनंत मानून नेहमी ध्यान करतात, त्यांचं रक्षण करतोस हे वचन कधीच फोल ठरू शकत नाही.
इमे सद्धर्ममाहात्म्ययशोवीर्यानुवर्तिनः। नार्हन्ति व्यसनं भोक्तुं नन्वेषां क्रियतां दया
हे जे खरं धर्म, कीर्ती, शौर्य आणि मोठेपणाचं पालन करतात, त्यांना दु:ख भोगायला नको; त्यांच्यावर नक्कीच दया करायला हवी.
सेयं नीत्यर्थविज्ञेषु कथमापदुपागता।। स्थितेषु कुलनाथेषु कथमापदुपागता
धर्माचं खरं अर्थ जाणणाऱ्यांवर अशी आपत्ती कशी आली? आणि घराचे आधारस्तंभ असताना ही दुर्दशा कशी ओढवली?
हा पाण्डो हा महाराज क्वासि किं समुपेक्षसे। पुत्रान्विवास्यतः साधूनरिभिर्द्यूतनिर्जितान्
अरे पांडू! अरे महाराज! कुठे आहेस? शत्रूंनी फसवून आणि जुगारात हरवून तुझे सज्जन पुत्र वनवासाला निघाले, आणि तू गप्प का बसलास?
सहदेव निवर्तस्व ननु त्वमसि मे प्रियः। शरीरादपि माद्रेय मां मा त्याक्षीः कुपुत्रवत्
सहदेवा, परत ये! तू मला फार प्रिय आहेस. माद्रीपुत्रा, वाईट मुलासारखा मला सोडून जाऊ नकोस, अगदी स्वतःच्या शरीरापेक्षा जास्त मला सोडू नकोस.
व्रजन्तु ब्रातरस्तेऽमी यदि सत्याभिसन्धिनः। मत्परित्राणजं धर्ममिहैव त्वमवाप्नुहि
तुझे भाऊ जर खरोखरच आपलं वचन पाळायचं ठरवत असतील, तर त्यांना जाऊ दे; पण तू इथेच राहून मला वाचवून मिळणारा धर्म मिळव.
एवं विपलतीं कुन्तीमभिवाद्य प्रणम्य च। पाण्डवा विगतानन्दा वनायैव प्रवव्रजुः
दुःखी कुंतीला वंदन करून आणि नमस्कार करून, आनंद हरवलेल्या पांडवांनी वनाकडे प्रस्थान केलं.
विदुरश्चापि तामार्तां कुन्तीमाश्वास्य हेतुभिः। प्रावेशयद्गृहं क्षत्ता स्वयमार्ततरः शनैः
विदुरानेही दुःखी कुंतीला समजावलं आणि स्वतःच जास्त दुःखी असूनही तिला हळूवारपणे घरात नेलं.
धार्तराष्ट्रस्त्रिस्ताश्च निखिलेनोपलभ्य तत्। गमनं परिकर्षं च कृष्णाया द्यूतमण्डले
धृतराष्ट्रांच्या सर्व स्त्रियांनी, द्यूतसभेत कृष्णेचा अपमान, तिचं ओढून नेणं आणि तिचा निघून जाणं हे सर्व समजल्यावर—
रुरुदुः सुस्वनं सर्वा विनिन्दन्त्यः कुरून्भृशम्। दध्युश्च सुचिरं कालं करासक्तमुखाम्बुजाः
त्या सर्वजणी मोठ्याने रडल्या, कुरूंची जोरात निंदा केली आणि बराच वेळ हातात तोंड लपवून बसून राहिल्या.
राजा च धृतराष्ट्रस्तु पुत्राणामनयं तदा। ध्यायन्नुद्विग्नहृदयो न शान्तिमधिजग्मिवान्
राजा धृतराष्ट्र आपल्या मुलांनी केलेल्या वाईट कृत्याचा विचार करत होता, त्याचं मन अस्वस्थ होतं आणि त्याला काहीच शांतता मिळाली नाही.
स चिन्तयन्ननेकाग्रः शोकव्याकुलचेतनः। क्षत्तुः सम्प्रेषयामास शीघ्रमागम्यतामिति
तो अनेक विचारांनी ग्रस्त आणि शोकाने भरलेला होता. त्याने विदुराला लवकर बोलावायला सांगितलं.
ततो जगाम विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम्। तं पर्यपृच्छत्संविग्नो धृतराष्ट्रो जनाधिपः
मग विदुर धृतराष्ट्राच्या निवासस्थानी गेला आणि चिंतेने ग्रासलेल्या राजाने त्याला विचारपूस केली.
वनं गतेषु पार्थेषु निर्जितेषु दुरोदरे। धृतराष्ट्रं महाराज तदा चिन्ता समाविशत्
पांडव जुगारात हरले आणि वनात गेले, तेव्हा, राजा, धृतराष्ट्राला मोठी चिंता लागली.
तं चिन्तयानमासीनं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्। निः श्वसन्तमनेकाग्रमिति होवाच सञ्जयः
संजय म्हणाला: लोकांचा राजा धृतराष्ट्र हा विचारात गुंतून, खोल श्वास घेत बसला होता, तेव्हा मी त्याला असे बोललो.
अवाप्य वसुसम्पूर्णां वसुधां वसुधाधिप। प्रव्राज्य पाण्डवान्राज्याद्राजन्किमनुशोचसि
राजा, तुला संपत्तीने भरलेली पृथ्वी मिळाली आणि पांडवांना राज्यातून हाकललं, तरीही तुला दु:ख का वाटतं?
अशोच्यत्वं कुतस्तेषां येषां वैरं भविष्यति। पाण्डवैर्युद्धशौण्डैर्हि बलवद्भिर्महारथैः
ज्यांच्याशी वैर होणार आहे, त्यांच्यासाठी शोक का करतोस? पांडव हे युद्धात निष्णात आणि बलवान आहेत.
तवेदं सुकृतं राजन्महद्वैरमुपस्थितम्। विनाशो येन लोकस्य सानुबन्धो भविष्यति
राजा, तुझ्या या कृत्यामुळे मोठं वैर निर्माण झालं आहे, ज्यामुळे या जगाचा आणि त्याच्या नातलगांचाही विनाश होईल.
वार्यमाणो हि भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च। पाण्डवानां प्रियां भार्यां द्रौपदीं धर्मचारिणीम्
भीष्म, द्रोण आणि विदुर यांनी रोखण्याचा प्रयत्न केला तरी तुझ्या मुलाने पांडवांची प्रिय पत्नी, धर्मनिष्ठ द्रौपदीला बोलावले.
प्राहिणोदानयेहेति पुत्रो दुर्योधनस्तव। सूतपुत्रं सुमन्दात्मा निर्लज्जः प्रातिकामिनम्
दुर्योधन, तुझा मुलगा, वाईट मनाचा आणि निर्लज्ज, त्याने सूतपुत्र प्रातिकामीला सांगितले, 'जा, तिला इथे घेऊन ये.'
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम्। बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति
ज्याच्या नशिबी देवांनी पराभव ठरवला असेल, त्याची बुद्धी ते काढून घेतात आणि तो चुकीच्या मार्गानेच पाहू लागतो.
बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे समुपस्थिते। अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति
मन दूषित झाले आणि विनाश जवळ आला की, चुकीचा मार्गच योग्य वाटू लागतो आणि तो मनातून जात नाही.
अनर्थाश्चार्थरूपेण अर्थाश्चानर्थरूपिणः। उत्तिष्ठन्ति विनाशाय नूनं तच्चास्य रोचते
अपाय हे फायद्यासारखे आणि फायदा अपायासारखा भासतो; हे सगळे विनाशासाठीच उगवतं आणि त्यालाच ते आवडतं.
न कालो दण्डमुद्यम्य शिरः कृन्तति कस्यचित्। कालस्य बलमेतार्वाद्वपरीतार्थदर्शनम्
काळ कुणाच्याही डोक्यावर दंड उगारून त्याला संपवत नाही; काळाचीच ताकद माणसाला चुकीचं समजायला लावते.
आसादितमिदं घोरं तुमुलं रोमहर्षणम्। पाञ्चालीमपकर्षद्भिः सभामध्ये तपस्विनीम्
द्रौपदीसारख्या तपस्विनीला सभेमध्ये ओढून आणणे हे भयंकर, गोंधळाचे आणि अंगावर काटा आणणारे कृत्य घडले आहे.
अयोनिजां रूपवतीं कुले जातां विभावसोः। को नु तां सर्वधर्मज्ञां परिभूय यशस्विनीम्
जिचा जन्म पोटातून नाही, जी सुंदर आहे, कुलीन आहे, अग्निदेवतेच्या घरात जन्मलेली, सर्व धर्म जाणणारी आणि कीर्तीवान — अशा स्त्रीचा अपमान करण्याची हिंमत कोण करेल?
पर्यानयेत्सभामध्ये विना दुर्द्यूतदेविनम्। स्त्रीधर्मिणी वरारोहा शोणितेन परिप्लुता
वाईट जुगारदेवीशिवाय, अशी सुसंस्कृत आणि सुंदर, रक्ताने माखलेली स्त्री कोण सभेमध्ये आणेल?
एकवस्त्राथ पाञ्चाली पाण्डवानभ्यवैक्षत। हृतस्वान्हृतराज्यांश्च हृतवस्त्रान्हृतश्रियः
तेव्हा एकच वस्त्र घातलेली द्रौपदी, आपले सर्व काही गमावलेले, राज्य, वस्त्रे आणि कीर्ती हरवलेले पांडवांकडे पाहू लागली.