कम्बलाश्वतरौ चापि नागः कालीयकस्तथा। वृत्तसंवर्तकौ नागौ द्वौ च पद्माविति श्रुतौ
कंबळ आणि अश्वतर, काळिय, वृत्तसंवर्तक हे दोन सर्प आणि पद्म नावाचे दोन सर्प असेही होते.
नागः शङ्खमुखश्चैव तथा कूष्माण्डकोऽपरः। क्षेमकश्च तथा नागो नागः पिण्डारकस्तथा
शंखमुख, कूष्मांडक, क्षेमक आणि पिंडारक हेही सर्प होते.
करवीरः पुष्पदंष्ट्रो बिल्वको बिल्वपाण्डुरः। मूषकादः शङ्खशिराः पूर्णभद्रो हरिद्रकः
करवीर, पुष्पदंष्ट्र, बिल्वक, बिल्वपांडुर, मूषकाद, शंखशिरा, पूर्णभद्र आणि हरिद्रक हे नाग आहेत.
अपराजितो ज्योतिकश्च पन्नगः श्रीवहस्तथा। कौरव्यो धृतराष्ट्रश्च शङ्खपिण्डश्च वीर्यवान्
अपराजित, ज्योतिक, पन्नग, श्रीवह, कौरव्य, धृतराष्ट्र आणि बलवान शंखपिंड हेही नाग आहेत.
विरजाश्च सुबाहुश्च शालिपिण्डश्च वीर्यवान्। हस्तिपिण्डः पिठरकः सुमुखः कौणपाशनः
विरज, सुबाहू, बलवान शालिपिंड, हस्तिपिंड, पिठरक, सुमुख आणि कौणपाशन हे देखील नाग आहेत.
कुठऱः कुञ्जरश्चैव तथा नागः प्रभाकरः। कुमुदः कुमुदाक्षश्च तित्तिरिर्हलिकस्तथा
कुठर, कुंजर, तसेच नाग, प्रभाकर, कुमुद, कुमुदाक्ष, तित्तिरी आणि हलिक हेही नाग आहेत.
कर्दमश्च महानागो नागश्च बहुमूलकः। कर्कराकर्करौ नागौ कुण्डोदरमहोदरौ
कर्दम, महानाग, बहुमूलक नाग, कर्कर आणि अकरकर हे नाग, तसेच कुंडोदर आणि महोदर हेही आहेत.
एते प्राधान्यतो नागाः कीर्तिता द्विजसत्तम। बहुत्वान्नामधेयानामितरे नानुकीर्तिताः
हे द्विजश्रेष्ठ, हे सर्व मुख्य नाग सांगितले गेले; बाकीचे खूप असल्यामुळे त्यांची नावे घेतली नाहीत.
एतेषां प्रसवो यश्च प्रसवस्य च संततिः। असङ्ख्येयेति मत्त्वा तान्न ब्रवीमि तपोधन
या नागांची आणि त्यांच्या संततीची संख्या मोजता येणार नाही, म्हणून मी ती सांगत नाही, हे तपस्वी.
बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। अशक्यान्येव सङ्ख्यातुं पन्नगानां तपोधन
इथे हजारो, लाखो आणि कोटी नाग आहेत, त्यांची संख्या सांगणे अशक्य आहे, हे तपस्वी.
आख्याता भुजगास्तात वीर्यवन्तो दुरासदाः। शापं तं तेऽभिविज्ञाय कृतवन्तः किमुत्तरम्
हे तात, बलवान आणि भयंकर नागांची नावे सांगितली गेली; त्या शापाची जाणीव झाल्यावर त्यांनी काय उत्तर दिले?
तेषां तु भगवाञ्छेषः कद्रूं त्यक्त्वा महायशाः। उग्रं तपः समातस्थे वायुभक्षो यतव्रतः
त्यांच्यातील प्रसिद्ध शेषाने कद्रूला सोडून कठोर तप सुरू केले, तो केवळ वायूवर जगू लागला आणि व्रतस्थ राहिला.
गन्धमादनमासाद्य बदर्यां च तपोरतः। गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे
तो गंधमादन, बदरी, गोकरण, पुष्कराचे जंगल आणि हिमालयाच्या काठावर तप करत होता.
तेषु तेषु च पुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च। एकान्तशीलो नियतः सततं विजितेन्द्रियः
त्या त्या पवित्र तीर्थक्षेत्रांत आणि देवस्थानांत तो नेहमी एकटा, संयमी आणि इंद्रियांवर विजय मिळवून राहिला.
तप्यमानं तपो घोरं तं ददर्श पितामहः। संशुष्कमांसत्वक्स्नायुं जटाचीरधरं मुनिम्
तो कठोर तप करत असताना, ब्रह्मदेवांनी त्या ऋषीला पाहिले, ज्याचे शरीर, त्वचा आणि स्नायू कोरडे झाले होते, आणि जो जटाधारी व वल्कलधारी होता.
तमब्रवीत्सत्यधृतिं तप्यमानं पितामहः। किमिदं कुरुषे शेष प्रजानां स्वस्ति वै कुरु
ब्रह्मदेवांनी त्या सत्यनिष्ठ तपस्व्याला विचारले, 'हे शेष, तू हे काय करतोस? सर्व प्राण्यांचे कल्याण कर.'
त्वं हि तीव्रेण तपसा प्रजास्तापयसेऽनघ। ब्रूहि कामं च मे शेष यस्ते हृदि व्यवस्थितः
'तू या तीव्र तपामुळे प्रजांना त्रास देतोस, हे निष्पापा. शेष, तुझ्या मनात असलेली इच्छा मला सांग.'
सोदर्या मम सर्वे हि भ्रातरो मन्दचेतसः। सह तैर्नोत्सहे वस्तुं तद्भवाननुमन्यताम्
'माझे सर्व सख्खे भाऊ मंद बुध्दीचे आहेत; त्यांच्या सोबत राहणे मला सहन होत नाही, म्हणून कृपया मला परवानगी द्या.'
अभ्यसूयन्ति सततं परस्परममित्रवत्। ततोऽहं तप आतिष्ठे नैतन्पश्येयमित्युत
'ते नेहमी एकमेकांवर शत्रूसारखे मत्सर करतात; म्हणून मी तप करतो, जेणेकरून मला हे पाहावे लागू नये.'
न मर्षयन्ति ससुतां सततं विनतां च ते। अस्माकं चापरो भ्राता वैनतेयोऽन्तरिक्षगः
'ते सतत विनता आणि तिच्या मुलाला सहन करत नाहीत; आणि आमचा दुसरा भाऊ, विनतेय, आकाशात संचारतो.'
तं च द्विषन्ति सततं स चापि बलवत्तरः। वरप्रदानात्स पितुः कश्यपस्य महात्मनः
त्याला नेहमीच ते द्वेष करतात, पण तो सगळ्यांत बलवान आहे, कारण त्याला आपल्या वडिलांपासून, म्हणजे महात्मा कश्यप यांच्या हातून वर मिळाला आहे.
सोऽहं तपः समास्थाय मोक्ष्यामीदं कलेवरम्। कथं मे प्रेत्यभावेऽपि न तैः स्यात्सह सङ्गमः
म्हणून मी कठोर तप करीन आणि हे शरीर सोडून देईन; मृत्यूनंतरही त्यांच्याशी मला कधीच संबंध येऊ नये, यासाठी काय करावे हे मला समजत नाही.
तमेवं वादिनं शेषं पितामह उवाच ह। जानामि शेष सर्वेषां भ्रातॄणां ते विचेष्टितम्
शेष असे बोलत असताना, ब्रह्मदेव म्हणाले, 'शेषा, तुझ्या सर्व भावांनी काय केले आहे ते मला माहीत आहे.'
मातुश्चाप्यपराधाद्वै भ्रातॄणां ते महद्भयम्। कृतोऽत्र परिहारश्च पूर्वमेव भुजङ्गम
तुझ्या आईच्या चुकीमुळे तुझ्या भावांना मोठा धोका निर्माण झाला आहे; पण नागराजा, इथे आधीच त्यावर उपाय केलेला आहे.
भ्रातॄणां तव सर्वेषां न शोकं कर्तुमर्हसि। वृणीष्व च वरं मत्तः शेष यत्तेऽभिकाङ्क्षितम्
तुला तुझ्या भावांसाठी दुःख करण्याची गरज नाही; आणि आता, शेषा, माझ्याकडून तुला जे हवे आहे ते वर माग.
दास्यामि हि वरं तेऽद्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि। दिष्ट्या बुद्धिश्च ते धर्मे निविष्टा पन्नगोत्तम। भूयो भूयश्च ते बुद्धिर्धर्मे भवतु सुस्थिरा
आज मी तुला वर देईन, कारण तुझ्यावर माझे अपार प्रेम आहे; आणि तुझी बुद्धी धर्मात स्थिर आहे, हे पाहून मला आनंद झाला. तुझी बुद्धी नेहमी धर्मातच स्थिर राहो.
एष एव वरो देव काङ्क्षितो मे पितामह। धर्मे मे रमतां बुद्धिः शमे तपसि चेश्वर
देवा, पितामह, मला हाच वर हवा आहे—माझी बुद्धी नेहमी धर्मात, शांततेत आणि तपात रमावी.
प्रीतोऽस्म्यनेन ते शेष दमेन च शमेन च। त्वया त्विदं वचः कार्यं मन्नियोगात्प्रजाहितम्
शेषा, तुझ्या संयमामुळे आणि शांततेमुळे मी तृप्त आहे. आता माझ्या आज्ञेने तुला लोकांच्या भल्यासाठी एक कार्य करावे लागेल.
इमां महीं शैलवनोपपन्नां ससागरग्रामविहारपत्तनाम् त्वं शेष सम्यक् चलितां यथाव- त्संगृह्य तिष्ठस्व यथाऽचला स्यात्
ही पृथ्वी पर्वतांनी, जंगलांनी, समुद्रांनी, गावांनी, रमणीय स्थळांनी आणि नगरांनी सुशोभित आहे—शेषा, तिने हलू नये म्हणून तू तिला घट्ट धर आणि नीट सांभाळ.
यथाऽऽह देवो वरदः प्रजापति- र्महीपतिर्भूतपतिर्जगत्पतिः। तथा महीं धारयिताऽस्मि निश्चलां प्रयच्छतां मे विवरं प्रजापते
जसा वर देणारा देव, प्रजापती, पृथ्वीचा राजा, सर्वांचा स्वामी, जगाचा अधिपती म्हणतो, तसाच मी पृथ्वीला हलू न देता धरून ठेवीन, फक्त प्रजापतीने मला निवासासाठी जागा दिली पाहिजे.