पाण्डवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम्। तस्मादस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः
ही सहा गुणं पांडवांना शोभा आणतात; म्हणूनच त्याच्या दुःखामुळे लोक फारच व्यथित झाले आहेत.
औदकानीव सत्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात्। पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः
जसं पाण्यावर जगणाऱ्या प्राण्यांना उन्हाळ्यात पाणी कमी झालं की त्रास होतो, तसं या जगाच्या अधिपतीच्या वेदनेमुळे सगळ्या जगाला दुःख झालं आहे.
मूलस्यैवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः। मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मराजो महाद्युतिः
जसं मुळाला इजा झाली की फुलं-फळं येणाऱ्या झाडाला त्रास होतो, तसाच हा तेजस्वी धर्मराज माणसांचा मुळ आहे.
पुष्पं फलं च पत्रं च शाखास्तस्येतरे जनाः। ते भ्रातर इव क्षिप्रं सपुत्राः सहबान्धवाः
फुलं, फळं आणि पानं म्हणजेच इतर लोक, त्याच्या फांद्या; हे भाऊ, आपापल्या मुलांसह आणि नातेवाईकांसह लवकरच निघून जातील.
गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति पाण्डवः। उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च
पांडव जिथे जातील, तिथे आपणही जाऊ; आपली बाग, शेतं आणि घरं सोडून देऊ.
एकदुःखसुखाः पार्थमनुयाम सुधार्मिकम्। समुच्छ्रितपताकानि परिध्वस्ताजिराणि च
त्याच्या सुख-दुःखात सहभागी होऊन, आपण धर्मनिष्ठ पार्थामागे जाऊ, जिथे झेंडे फडकतात आणि अंगणं ओसाड पडली आहेत.
उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः। रजसाऽप्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः
आपण मिळवलेली धनधान्य, ज्याचं सार काही हरवून गेलं होतं, धुळीनं झाकलेलं आणि देवांनी सोडून दिलेलं होतं.
मूषकैः परिधावद्भिरुद्बलैरावृतानि च। अपेतोदकधूमानि हीनसंमार्जनानि च
मजबूत उंदीर इकडून तिकडे धावत होते, पाणी आणि धूर नव्हता, नीट स्वच्छता देखील नव्हती.
प्रनष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च। दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च
बळी, कर्म, यज्ञ, मंत्र, होम आणि जप सगळं हरवून गेलं होतं; जणू काही मोठ्या संकटानं सगळं उद्ध्वस्त झालं होतं, भांडीही तुटलेली होती.
अस्मत्त्यक्तानि वेश्मानि सौबलः प्रतिपद्यताम्। वनं नगरमेवास्तु येन गच्छन्ति पाण्डवाः
आपण सोडून दिलेली घरं सौबलानं घ्यावी; ज्या लोकांनी पांडवांना वनात पाठवलं, त्यांच्यासाठी जंगलच आता शहर व्हावं.
अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्। बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे वानि मृगपक्षिणः
आपण सोडून दिलेलं शहर आता जंगल व्हावं; सगळ्या विवरांमध्ये दात असलेल्या प्राण्यांनी, तर जंगलात पशू आणि पक्ष्यांनी वावरावा.
त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजाः सिंहा वनान्यपि। अनाक्रान्तं प्रपद्यन्तः सेवमानं त्यजन्तु च
आपल्या भीतीनं घाबरलेले हत्ती आणि सिंह यांनीही जंगल सोडावं; जे अजून आले नाहीत आणि जे सेवा करत आहेत, त्यांनीही निघून जावं.
तृणमांसफलादानां देशांस्त्यक्त्वा मृगद्विजाः। वयं पार्थैर्वने सम्यक्सह वत्स्याम निर्वृताः
गवत, मांस आणि फळ मिळणारी ठिकाणं सोडून पशू आणि पक्षी जावोत; आपण पांडवांसोबत वनात सुखानं राहू.
इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः। शुश्राव पार्थः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम्
अशा अनेक लोकांनी बोललेल्या विविध गोष्टी पार्थानं ऐकल्या; पण त्याच्या मनाला काहीच विचलन झालं नाही.
ततः प्रासादसंस्थास्तु समन्ताद्वै गृहे गृहे। ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योषितः
मग राजवाड्यातील प्रत्येक घरातून ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांच्या स्त्रिया बाहेर आल्या.
गत्वा स्वगृहजालानि उत्पाट्यावरणानि च। ददृशुः पाण्डवान्दीनान्वल्कलाजिनवाससः
आपापल्या घरांमध्ये जाऊन, पडदे फाडून त्यांनी पांडवांना पाहिलं—ते दुःखी, झाडाची साल आणि जनावरांची कातडी घातलेले होते.
कृष्णां त्वदृष्टपूर्वां तां व्रजन्तीं पद्भिरेव च। एकवस्त्रां रुदन्तीं तां मुक्तकेशीं रजस्वलाम्
त्यांनी कृष्णेला पाहिलं, जिला त्यांनी कधीच अशा अवस्थेत पाहिलं नव्हतं—ती पायानं चालत होती, एकच वस्त्र घातलं होतं, रडत होती, केस मोकळे होते आणि ती रजस्वला होती.
दृष्ट्वा तदा स्त्रियः सर्वा विवर्णवदना भृशम्। विलप्य बहुधा मोहाद्दुःखशोकेन पीडिताः। हाहा धिग्धिग्धिगित्युक्त्वा नेत्रैरश्रूण्यवर्तयन्
तेव्हा सर्व स्त्रिया, चेहऱ्यावरती फारच काळजीचं छटा घेऊन, अनेक प्रकारे हंबरडा फोडू लागल्या, दुःख आणि शोकानं व्याकुळ झाल्या; 'हाय हाय, लाज लाज!' असं म्हणत डोळ्यातले अश्रू पुसू लागल्या.
जनस्याथ वजः श्रुत्वा स राजा भ्रातृभिः सह। उद्दिश्य वनावासाय प्रतस्थे कृतनिश्चयः
मग लोकांचा आक्रोश ऐकून, तो राजा आपल्या भावांसह वनवासासाठी निघायचं ठरवून निघाला.
तस्मिन्सम्प्रस्थिते कृष्णा पृथां प्राप्य यशस्विनीम्। अपृच्छद्भृशदुःखार्ता याश्चान्यास्तत्र योषितः
ते निघाले असता, कृष्णा फार दुःखी होऊन, प्रसिद्ध पृथा आणि तिथल्या इतर स्त्रियांना भेटून विचारू लागली.
ततो निनादः सुमहान्पाण्डवान्तः पुरेऽभवत्
मग पांडवांच्या घरात, शहरात मोठा रडण्याचा आवाज उठला.
कुन्ती च भृशशन्तप्ता द्रौपदीं प्रेक्ष्य गच्छतीम्। शोकविह्वलया वाचा कृच्छ्राद्वचनमब्रवीत्
कुंती, फारच दुःखी होऊन, द्रौपदीला चालताना पाहून, शोकाने भरलेल्या आवाजात, मोठ्या कष्टाने बोलली.
वत्से शोको न ते कार्यः प्राप्येदं व्यसनं महत्। स्त्रीधर्माणामभिज्ञाऽसि शीलाचारवती तथा
मुली, तुला दुःख करण्याचं काही कारण नाही; जरी हे मोठं संकट आलं असलं तरी, तू स्त्रीधर्म जाणतेस आणि तुझं वर्तनही चांगलं आहे.
न त्वां शन्देष्टुमर्हामि भर्तॄन्प्रति शुचिस्मिते। साध्वी गुणसमापन्ना भूषितं ते कुलद्वयम्
शुद्ध हास्य असलेल्या कन्ये, तुला नवऱ्यांबद्दल काही सांगण्याची मला गरज नाही; तू सती आहेस, गुणांनी भरलेली आहेस, आणि दोन्ही कुटुंबांचं तू भूषण आहेस.
सभाग्याः कुरवश्चेमे ये न दग्धास्त्वयाऽनघे। अरिष्टं व्रज पन्थानं मदनुध्यानबृंहिता
हे कुरू लोक किती भाग्यवान आहेत, कारण तू त्यांना नष्ट केले नाहीस, हे निष्पापे. माझ्या निरंतर आठवणींनी बळ मिळवून, तू सुखरूप मार्गाने जा.
भाविन्यर्थे हि सत्स्त्रीणां वैकृतं नोपजायते। गुरुधर्माभिगुप्ता च श्रेयः क्षिप्रमवप्स्यसि
भविष्यात सद्गृहस्थ स्त्रीला कधीही अपकीर्ती येत नाही. वडिलधाऱ्यांच्या धर्मामुळे तू सुरक्षित राहशील आणि लवकरच कल्याण मिळवशील.
सहदेवश्च मे पुत्रः सदाऽवेक्ष्यो वने वसन्। यथेदं व्यसनं प्राप्य नायं सीदेन्महामतिः
माझा मुलगा सहदेव वनात राहील तेव्हा त्याची नेहमी काळजी घ्या. या संकटात सापडूनही, हा महात्मा कधीही खचू नये.
तथेन्युक्त्वा तु सा देवी स्रवन्नेत्रजलाविला। शोणिताक्तैकवसना मुक्तकेशी विनिर्ययौ
अशी बोलून, ती देवी डोळ्यातून अश्रू वाहत, एकच रक्ताने माखलेला वस्त्र घालून, मोकळे केस सोडून बाहेर पडली.
तां क्रोशन्तीं पृथा दुःखादनुवव्राज गच्छतीम्। अथापश्यन्सुतान्सर्वान्हृताभरणवाससः
ती जात असताना, कुंती दुःखाने रडत तिच्या मागे गेली. मग तिने आपल्या सर्व मुलांना पाहिले, ज्यांचे दागिने आणि वस्त्रे काढून घेतले होते.
रुरुचर्मावृततनून्ह्रिया किञ्चिदवाह्मुखान्। परैः परीतान्संहृष्टैः सुहृद्भिश्चानुशोचितान्
त्यांच्या अंगावर फक्त हरिणाची कातडी होती, लाजेने थोडे खाली मान घातली होती, शत्रूंनी वेढलेले आणि मित्रांनी दया दाखवलेली अशी त्यांची अवस्था होती.