सान्त्व्यमानो वीक्षमाणः पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा। खिद्यत्येव महाबाहुरन्तर्दाहेन वीर्यवान्
अर्जुनाने धीर देऊन पाहिलं तरी, त्या बलवान वीराच्या मनातली जळजळ कमी झाली नाही, उलट तो अधिकच व्यथित झाला.
क्रुद्धस्य तस्य स्रोतोभ्यः कर्णादिभ्यो नराधिप। सधूमः सस्फुलिङ्गार्चिः पावकः समजायत
राजा, त्याच्या कानातून आणि इतर अंगांतून धूर आणि ठिणग्यांसह जणू अग्नीच प्रकट झाला.
भ्रुकुटीकृतदुष्प्रेक्ष्यमभवत्तस्य तन्मुखम्। युगान्तकाले सम्प्राप्ते कृतान्तस्येव रूपिणः
त्याच्या कपाळावर आठ्या पडल्या आणि चेहरा भयंकर दिसू लागला, जणू युगाच्या अंताला मृत्यूच समोर उभा आहे.
युधिष्ठिरस्तमावार्य बाहुना बाहुशालिनम्। मैवमित्यब्रवीच्चैनं जोषमास्वेति भारत
युधिष्ठिराने त्याला हाताने आवरलं आणि म्हणाला, "असं करू नकोस; संयम ठेव," हे भारता.
निवार्य च महाबाहुं कोपसंरक्तलोचनम्। पितरं समुपातिष्ठद्धृतराष्ट्रं कृताञ्जलिः
रागाने डोळे लाल झालेले त्या बलवान भीमाला थांबवून, युधिष्ठिराने हात जोडून धृतराष्ट्र पित्याजवळ गेला.
राजन्किं करवामस्ते प्रशाध्यस्मांस्त्वमीश्वरः। नित्यं हि स्थातुमिच्छामस्तव भारत शासने
राजा, आम्ही तुझ्यासाठी काय करू? तूच आमचा स्वामी आहेस; आम्हाला नेहमी तुझ्या आज्ञेत राहायला आवडेल, हे भारता.
अजातशत्रो भद्रं ते अरिष्टं स्वस्ति गच्छत। अनुज्ञाताः सहधनाः स्वराज्यमनुशासत
अजातशत्रू, तुझ्यावर सदैव कल्याण असो, संकट टळो — माझ्या परवानगीने, तुझ्या धनासह स्वतःच्या राज्यावर राज्य कर.
इदं चैवावबोद्धव्यं वृद्धस्य मम शासनम्। मया निगदितं सर्वं पथ्यं निःश्रेयसं परम्
हेही लक्षात ठेव — मी वयस्कर म्हणून जे सांगितलं, तेच पाळावं; मी जे काही बोललो, ते सगळं हितकारक आणि परम कल्याणकारक आहे.
वेत्थ त्वं तात धर्माणां गतिं सूक्ष्मां युधिष्ठिर। विनीतोऽसि महाप्राज्ञ वृद्धानां पर्युपासिता
युधिष्ठिरा, तु धर्माचा सूक्ष्म मार्ग जाणतोस; तु शिस्तबद्ध, मोठ्या बुद्धीचा आणि वडीलधाऱ्यांची सेवा केलेला आहेस.
यतो बुद्धिस्ततः शान्तिः प्रशमं गच्छ भारत। नादारुणि पतेच्छस्त्रं दारुण्येतन्निपात्यते
जिथे समज आहे, तिथेच शांतता असते; शांततेचा मार्ग धर, हे भारता. कठोर शस्त्र उगारू नकोस, कारण कठोरतेमुळेच नाश होतो.
न वैराण्यभिजानन्ति गुणान्पश्यन्ति नागुणान्। विरोधं नाधिगच्छन्ति ये त उत्तमपूरुषाः
जे पुरुष श्रेष्ठ असतात, ते वैर ओळखत नाहीत; त्यांना दुसऱ्यांतील गुणच दिसतात, दोष नाहीत; ते कधीच वाद घालत नाहीत.
स्मरन्ति सुकृतान्येव न वैराणि कृतान्यपि। सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ति प्रतिक्रियाम्
सज्जन माणसं फक्त चांगल्या गोष्टी लक्षात ठेवतात, त्यांच्यावर झालेलं वाईटही विसरतात; ते नेहमी दुसऱ्यांसाठी काहीतरी करतात, पण कधीच सूड घेत नाहीत.
संवादे परुषाण्याहुर्युधिष्ठिर नराधमाः। प्रत्याहुर्मध्यमास्त्वेतेऽनुक्ताः नराधमाः
युधिष्ठिरा, जे नीच लोक असतात ते बोलताना कठोर शब्द वापरतात; मध्यम लोक त्यांना तसंच उत्तर देतात, आणि नीच लोक मात्र काहीच बोलत नाहीत.
न चोक्ता नैव चानुक्तास्त्वहिताः परुषा गिरः। प्रतिजल्पन्ति वै धीराः सदा तूत्तमपुरुषाः
कठोर शब्द बोलले किंवा न बोलले, त्याचा काहीच उपयोग नाही; शहाणे लोक नेहमी शांतपणे उत्तर देतात, आणि श्रेष्ठ पुरुष तर नेहमीच तसेच वागतात.
स्मरन्ति सुकृतान्येव न वैराणि कृतान्यपि। सन्तः प्रतिविजानन्तो लब्ध्वा प्रत्ययमात्मनः
सज्जन माणसं फक्त चांगल्या गोष्टी लक्षात ठेवतात, त्यांच्यावर झालेलं वाईट विसरतात; स्वतःला जे योग्य वाटतं, तेच ते ओळखतात.
असम्भिन्नार्यमर्यादाः साधवः प्रियदर्शनाः। तथा चरित्तंमार्येण त्वयाऽस्मिन्सत्समागमे
जे सज्जन असतात, ते आपल्या आचारधर्मात कायम असतात आणि त्यांचं वागणं देखणं असतं; या सत्पुरुषांच्या सभेत तुझं वर्तनही असंच उत्तम असावं.
दुर्योधनस्य पारुष्यं तत्तात हृदि मा कृथाः। मातरं चैव गान्धारीं मां च त्वं गुणकाङ्क्षया
दुर्योधनाने बोललेलं कठोरपण तुझ्या मनात ठेवू नकोस, बाळा; गुणासाठी, गान्धारी आई आणि मला सुद्धा सन्मान दे.
उपस्थितं वृद्धमन्धं पितरं पश्य भारत। प्रेक्षापूर्वं मया द्यूतमिदमासीदुपेक्षितम्
भारता, आपल्या वृद्ध आणि आंधळ्या वडिलांकडे पाहा; मी हे द्यूतमंडळ त्यांच्या परवानगीने दुर्लक्ष केलं.
मित्राणि द्रष्टुकामेन पुत्राणां च बलाबलम्। अशोच्याः कुरवो राजन्येषां त्वमनुशासिता
मित्रांना भेटावं आणि आपल्या मुलांची ताकद व कमजोरी जाणून घ्यावी म्हणून कुरू लोक दुःखी नाहीत; राजांमध्ये तू त्यांचा मार्गदर्शक आहेस.
मन्त्री च विदुरो धीमान्सर्वशास्त्रविशारदः। त्वयि धर्मोऽर्जुने धैर्यं भीमसेने पराक्रमः
विदुर हा तुझा सल्लागार आहे, तो बुद्धिमान आणि सर्व शास्त्रात पारंगत आहे; तुझ्यात धर्म आहे, अर्जुनात धैर्य आहे, आणि भीमसेनात पराक्रम आहे.
शुद्धा च गुरुशुश्रूषा यमयोः पुरुषाग्र्ययोः। अजातशत्रो भद्रं ते खाण्डवप्रस्थमाविश। भ्रातृभिस्तेऽस्तु सौभ्रात्रं धर्मे ते धीयताम मनः
यमपुत्रांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भावांनी वडिलांची सेवा शुद्ध मनाने केली आहे; अजातशत्रू, तुझ्यावर शुभेच्छा असो, तू खांडवप्रस्थात जा; तुझ्या भावांमध्ये नेहमी भाऊबंदकी राहो आणि तुझं मन नेहमी धर्माकडे वळू दे.
इत्युक्तो भरतश्रेष्ठ धर्मराजो युधिष्ठिरः। कृत्वाऽऽर्यसमयं सर्वं प्रतस्थे भ्रातृभिः सह
असं सांगितल्यावर धर्मराज युधिष्ठिर, सगळ्या आर्यधर्माचं पालन करून, आपल्या भावांसोबत निघाला.
ते रथान्मेघसङ्काशानास्थाय सह कृष्णया। प्रययुर्हृष्टमनस इन्द्रप्रस्थं पुरोत्तमम्
ते सर्व कृष्णेसह मेघासारख्या रथांवर बसले आणि आनंदाने इंद्रप्रस्थ या सुंदर नगरीकडे गेले.
अनुज्ञातांस्तान्विदित्वा सरत्नधनसञ्जयान्। पाण्डवान्धार्तराष्ट्राणां कथमासीन्मनस्तदा
पांडवांना त्यांचं धन आणि रत्ने घेऊन जाऊ दिलंय हे कळल्यावर, त्या वेळी धृतराष्ट्रपुत्रांच्या मनाची अवस्था कशी होती?
अनुज्ञातांस्तान्विदित्वा धृतराष्ट्रेण धीमता। राजन्दुः शासनः क्षिप्रं जगाम भ्रातरं प्रति
धृतराष्ट्राने पांडवांना परवानगी दिली हे कळल्यावर, राजा दुःखी होऊन पटकन आपल्या भावाकडे गेला.
दुर्योधनं समासाद्य सामात्यं भरतर्षभ। दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्
तो दुःखी राजा आपल्या मंत्र्यांसह दुर्योधनाजवळ गेला आणि, हे भरतश्रेष्ठा, त्याने हे शब्द सांगितले.
दुःखेनैतत्समानीतं स्थविरो नाशयत्यसौ। शत्रुसाद्गमयद्द्रव्यं तद्बुध्यध्वं महारथाः
हे सगळं दुःखामुळे घडलं आहे; वृद्ध माणूस हे नष्ट करणार नाही; शत्रूने संपत्ती मिळवली आहे—हे महान योद्ध्यांनो, समजून घ्या.
अथ दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः। मिथः सङ्गम्य सहिताः पाण्डवान्प्रति मानिनः
मग दुर्योधन, कर्ण आणि सुभलपुत्र शकुनी, हे तिघे एकत्र जमले आणि अभिमानाने पांडवांबद्दल चर्चा करू लागले.
वैचित्रवीर्यं राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम्। अभिगम्य त्वरायुक्ताः श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन्
वैचित्रवीर्याचा पुत्र, बुद्धिमान राजा धृतराष्ट्र याच्याजवळ ते धावत्या दूतांनी जाऊन, अत्यंत नम्र आणि सौम्य शब्दांत आपले म्हणणे सांगितले.
न त्वयेदं श्रुतं राजन्यज्जगाद बृहस्पतिः। शक्रस्य नीतिं प्रवदन्विद्वान्देवपुरोहितः
राजा, देवांचा पुरोहित बृहस्पती यांनी इंद्राची नीती सांगताना जे काही सांगितले, ते तुझ्या कानावर कधीच आले नाही.