श्रुत्वा तुं तद्वाक्यमनोहरं त- द्धर्षश्चासीत्कौरवाणां सभायाम्। सर्वे चासन्पार्थिवाः प्रीतिमन्तः कुरुश्रेष्ठं धार्मिकं पूजयन्तः
ती मनाला भावणारी वाक्यं ऐकून, कौरवांच्या सभेत आनंद पसरला; सर्व राजे खूश झाले आणि धर्मनिष्ठ कुरुश्रेष्ठाचं सन्मान करत होते.
युधिष्ठिरं च ते सर्वे समुदैक्षन्त पार्थिवाः। किं नु वक्ष्यति धर्मज्ञ इति साचीकृताननाः
सर्व राजे युधिष्ठिराकडे एकटक पाहू लागले, त्यांच्या चेहऱ्यावर उत्सुकता होती—'धर्म जाणणारा काय बोलणार?' असं त्यांना वाटत होतं.
किं नु वक्ष्यति बीभत्सुरजितो युधि पाण्डवः। भीमसेनो यमौ चोभौ भृशं कौतूहलान्विताः
'अजिंक्य पांडव, भीमसेन आणि माद्रीचे दोन्ही पुत्र युद्धात काय म्हणतील?' अशी मोठी उत्सुकता सर्वांच्या मनात होती.
तस्मिन्नुपरते शब्दे भीमसेनोऽब्रवीदिदम्। प्रगृह्य रुचिरं दिव्यं भुजं चन्दनचर्चितम्
गोंधळ शांत झाल्यावर, भीमसेनाने आपल्या सुंदर, दिव्य आणि चंदन लावलेल्या भुजेला धरून हे शब्द सांगितले.
यद्येष गुरुरस्माकं धर्मराजो महामनाः। न प्रभुः स्यात्कुलस्यास्य न वयं मर्षयेमहि
जर हा धर्मराज, मोठ्या मनाचा, आपल्या कुळाचा स्वामी नसता, तर आपण हे सहनच केलं नसतं.
ईशो नः पुण्यतपसां प्राणानामपि चेश्वरः। मन्यते जितमात्मानं यद्येष विजिता वयम्
तो आपला स्वामी आहे, पुण्यवान आणि तपस्वी लोकांचा देखील, आणि आपल्या प्राणांचाही तोच अधिपती आहे; जर त्याने स्वतःला हरलेलं मानलं, तर आपणही हरलोच आहोत.
न हि मुच्येत मे जीवन्पदा भूमिमुपस्पृशन्। मर्त्यधर्मा परामृश्य पाञ्चाल्या मूर्धजानिमान्
मी जिवंत असताना, पायांनी जमिनीला स्पर्श करत, मर्त्यधर्म लक्षात घेऊन, द्रौपदीच्या केसांचा हा अपमान माझ्या मनातून कधीच जाऊ शकत नाही.
पश्यध्वं ह्यायतौ वृत्तौ भुजौ मे परिघाविव। नैतयोरन्तरं प्राप्य मुच्येतापि शतक्रतुः
माझे हात बघा, लोखंडाच्या गजांसारखे मजबूत, योग्य वर्तनाने घडलेले; या दोघांच्या मध्ये कोणी अडकला, तर इंद्रालाही सुटका होणार नाही.
धर्मपाशसितस्त्वेवमधिगच्छामि सङ्कटम्। गौरवेण निरुद्धश्च निग्रहादर्जुनस्य च
धर्माच्या बंधनात अडकून मी संकटात सापडलो आहे, मोठ्यांचा मान राखून आणि अर्जुनाच्या संयमामुळे मी थांबलो आहे.
धर्मराजनिसृष्टस्तु सिंहः क्षुद्रमृगानिव। धार्तराष्टारानिमान्पापान्निष्पषेयं तलासिभिः
धर्मराजाने मला मोकळं केलं असतं, तर सिंह जसा लहान प्राण्यांना फाडतो, तसं मी या दुर्योधनाच्या दुष्ट मुलांना तलवार आणि गदेद्वारे उध्वस्त केलं असतं.
तमुवाच तदा भीष्मो द्रोणो विदुर एव च। क्षम्यतामिदमित्येवं सर्वं सम्भाव्यते त्वयि
तेव्हा भीष्म, द्रोण आणि विदुर म्हणाले, 'हे सर्व माफ करा; तुझ्याकडून काहीही अपेक्षित आहे.'
त्रयः किलेमे ह्यधना भवन्ति। दासः पुत्रश्चास्वतन्त्रा च नारी। दासस्य पत्नी त्वधनस्य भद्रे हीनश्वरा दासधनं च सर्वम्
म्हटलं जातं की, तीन जण धनहीन असतात—दास, पुत्र आणि जी स्त्री स्वतंत्र नाही ती; दासाची पत्नी आणि धनहीनाची पत्नी, हे सर्व दासाच्या मालकीचं असतं, त्यांना स्वातंत्र्य नसतं.
प्रविश्य राज्ञः परिवारं भजस्व तत्ते कार्यं शिष्टमादिश्यतेऽत्र। ईशास्तु सर्वे तव राजपुत्रि भवन्ति वै धार्तराष्ट्रा न पार्थाः
राजाच्या घरात जाऊन सेवा कर, इथं तुला पुढचं काम सांगितलं जाईल. राजकन्ये, धृतराष्ट्रपुत्रच तुझे स्वामी आहेत, पांडुपुत्र नाहीत.
अन्यं वृणीष्व पतिमाशु भामिनि यस्माद्दास्यं न लभसि देवनेन। अवाच्या वै पतिषु कामवृत्ति- र्नित्यं दास्ये विदितं तत्तवास्तु
सुंदरी, लवकर दुसरा पती निवड, कारण तुझ्या नशिबाने तुला दासीपण मिळालेलं नाही; पतींमध्ये इच्छा बोलायची नसते, पण दासीपण तुला नेहमीच माहीत आहे.
पराजितो नकुलो भीमसेनो युधिष्ठरः सहदेवार्जुनौ च। दासीभूता त्वं हि वै याज्ञसेनि पराजितास्ते पतयो नैव सन्ति
नकुल, भीम, युधिष्ठिर, सहदेव आणि अर्जुन हे सगळे हरले आहेत; याज्ञसेनी, तू दासी झाली आहेस, आणि तुझे पती हरलेले असल्याने ते आता तुझे राहिले नाहीत.
प्रयोजनं जन्मनि किं न मन्यते पराक्रमं पौरुषं चैव पार्थटः। पाञ्चाल्यस्य द्रुपदस्यात्मजामिमां सभामध्ये यो व्यदेवीद्ग्लहेषु
जन्माचा काय उपयोग, जर पुरुषार्थ आणि पराक्रमाचं मोलच नसेल? या सभेत, डावाच्या खेळात, द्रुपदकन्येला कोणी पणाला लावलं?
तद्वै श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षी भृशं निशश्वास तदाऽर्तरूपः। राजानुगो धर्मपाशानुबद्धो दहन्निवैनं क्रोधसंरक्तदृष्टिः
हे ऐकून भीमसेनाला फार राग आला, तो दुःखाने जोरात श्वास घेऊ लागला; राजाच्या आणि धर्माच्या बंधनात बांधला गेला होता, पण त्याच्या डोळ्यांत रागाचा ज्वाळा पेटला होता.
नाहं कुप्ये सूतपुत्रस्य राज- न्नेष सत्यं दासधर्मः प्रदिष्टः। किं विद्विषो वै मामेवं व्याहरेयु- र्नादेवीस्त्वं यद्यनया नरेन्द्र
राजा, मला सूतपुत्रावर राग येत नाही; हे खरं आहे की दासधर्म असाच ठरलेला आहे. माझे शत्रू माझ्याबद्दल असं का बोलतात? जर तू अन्यायाने वागलीस, तर तू देवी नाहीस, हे राजा.
भीमसेनवचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा। युधिष्ठिरमुवाचेदं तूष्णीम्भूतमचेतनम्
भीमसेनाचं बोलणं ऐकून, त्या वेळी राजा दुर्योधनाने, शांत आणि शुद्धी हरपलेल्या युधिष्ठिराला उद्देशून असे म्हटले.
भीमार्जुनौ यमौ चैव स्थितौ ते नृप शासने। प्रश्नं ब्रूहि च कृष्णां त्वमजितां यदि मन्यसे
राजा, भीम, अर्जुन आणि दोन्ही जुळे तुझ्या आज्ञेत उभे आहेत; कृष्णा अजून जिंकली गेली नाही असं वाटत असेल, तर तिला काही विचार.
एवमुक्त्वा तु कौन्येयमपोह्य वसनं स्वकम्। स्मयन्निवेक्ष्य पाञ्चालीमैश्वर्यमदमोहितः
असं बोलून, कर्णपुत्राने, संपत्तीच्या गर्वाने हसत, स्वतःचे वस्त्र काढले आणि द्रौपदीकडे पाहिलं.
कदलीदण्डसदृशं सर्वलक्षणसंयुतम्। गजहस्तप्रतीकाशं वज्रप्रतिमगौरवम्
तिची मांडी केळीच्या खांबासारखी, सर्व गुणांनी युक्त, हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे आणि वज्रासारखी तेजस्वी दिसत होती.
अभ्युत्स्मयित्वा राधेयं भीममाधर्षयन्निव। द्रौपद्याः प्रेक्षमाणायाः सव्यमूरुमदर्शयत्
भीमाने कर्णाची थट्टा करत, जणू त्याला चिडवत असल्यासारखा, द्रौपदीकडे पाहत असताना तिच्यासमोर आपला डावा मांडी दाखवली.
भीमसेनस्तमालोक्य नेत्रे उत्फाल्य लोहिते। प्रोवाच राजमध्ये तं सभां विश्रावयन्निव
भीमसेनाने हे पाहून, आपले लाल डोळे मोठे करून, राजसभेत सर्वांसमोर जणू आपले शब्द घुमावेत अशा आवाजात बोलला.
पितृभिः सह सालोक्यं मा स्म गच्छेद्वृकोदरः। यद्येतमूरुं गदया न भिन्द्यां ते महाहवे
वृकोदराने आपल्या पूर्वजांसोबत एकाच लोकात जाऊ नये, जोपर्यंत या मोठ्या युद्धात मी तुझी ही मांडी गदेद्वारे फोडत नाही.
क्रुद्धस्य तस्य सर्वेभ्यः स्रोतोभ्यः पावकार्चिषः। वृक्षस्येव विनिश्वेरुः कोटरेभ्यः प्रदह्यतः
रागावलेल्या भीमाच्या सर्व अंगछिद्रांतून जणू जळत्या झाडाच्या फटीतून जसा ज्वाळा बाहेर पडतो, तसा अग्नीचा प्रकाश उसळला.
परं भयं पश्यत भीमसेना- त्तद्बुध्यध्वं पार्थिवाः प्रातिपेयाः। दैवेरितो नूनमयं पुरस्ता- त्परोऽनयो भरतेषूदपादि
पृथ्वीच्या राजांनो, या भीमसेनातून उठणाऱ्या मोठ्या भीतीकडे पाहा, हे प्रातिपेय घराण्याचे राजे, हे समजून घ्या; नक्कीच, भाग्याने ठरवलेली मोठी आपत्ती भरतवंशात आली आहे.
अतिद्यूतं कृतमिदं धार्तराष्ट्र यस्मात्स्त्रियं विवदध्वं सभायाम्। योगक्षेमौ नश्यतो वः समग्रौ पापान्मन्त्रान्कुरवो मन्त्रयन्ति
धृतराष्ट्रपुत्रांनो, तुम्ही सभेत एका स्त्रीवर वाद घालत आहात, म्हणून हे जुगार फारच अती झाले आहे; तुमचे सुख-शांती दोन्ही नष्ट होत आहेत, कारण कुरू लोक वाईट सल्ले करत आहेत.
इमं धर्मं कुरवो जानताशु ध्वस्ते धर्मे परिषत्सम्प्रदुष्येत्। इमां चेत्पूर्वं कितवोऽग्लहिष्य- दीशोऽभविष्यदपराजितात्मा
कुरू लोकांनी हा धर्म ओळखून लवकरच काहीतरी करायला हवे; धर्म नष्ट झाला की सभा भ्रष्ट होते. जर जुगारी आधी हरला असता, तर तो शक्तिहीन व पराभूत झाला असता.
स्वप्ने यथैतद्विजितं धनं स्या- देवं मन्ये यस्य दीव्यत्यनीशः। गान्धारराजस्य वचो निशम्य धर्मादस्मात्कुरवो माऽपयात
जसा स्वप्नात मिळालेला धन खरा नसतो, तसाच जो स्वतःच्या इच्छेशिवाय जुगार खेळतो त्याला मिळालेलं धनही खोटं असतं. गांधारराजाच्या शब्दांनंतर कुरूंनी धर्म सोडू नये.