उपपन्नं च पाञ्चालि तवेदं वृत्तमीदृशम्। यत्कृच्छ्रमपि सम्प्राप्ता धर्ममेवान्ववेक्षसे
पांचाळी, तुझं वर्तन अगदी योग्य आहे, कारण मोठ्या संकटातही तू नेहमी धर्माचाच विचार करतेस.
एते द्रोणादयश्चैव वृद्धा धर्मविदो जनाः। शून्यैः शरीरैस्तिष्ठन्ति गतासव इवानताः
हे द्रोण आणि इतर वयोवृद्ध, धर्म जाणणारे लोक, जणू काही प्राण गेलेल्या माणसांसारखे, रिकाम्या शरीराने इथे उभे आहेत.
युधिष्ठिरस्तु प्रश्नोऽस्मिन्प्रमाणमिति मे मतिः। अजितां वा जितां वेति स्वयं व्याख्यातुमर्हति
या प्रश्नात युधिष्ठिराचं उत्तरच खऱ्या अर्थाने प्रमाण आहे असं मला वाटतं; तो जिंकला गेला का अजिंक्य आहे, हे त्याने स्वतः सांगावं.
तथा तु दृष्ट्वा बहु तत्र देवीं रोरूयमाणां कुररीमिवार्ताम्। नोचुर्वचः साध्वथवाऽप्यसाधु महीक्षितो धार्तराष्ट्रस्य भीताः
तेव्हा तिथे रडणाऱ्या राणीला, जणू एखादी दुःखी पक्षीणी, पाहून, सर्व राजे धृतराष्ट्रपुत्राच्या भीतीने काहीच बोलले नाहीत—ना चांगलं, ना वाईट.
दृष्ट्वा तथा पार्थिवपुत्रपौत्रां- स्तूष्णींभूतान्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः। स्मयन्निवेदं वचनं बभाषे पाञ्चालराजस्य सुतां तदानीम्
राजांच्या मुला-नातवांना शांत पाहून, धृतराष्ट्राचा मुलगा हसत, त्या वेळी पांचाळराजाच्या मुलीला हे शब्द म्हणाला.
तिष्ठत्वयं प्रश्न उदारसत्वे भीमेऽर्जुने सहदेवे तथैव। पत्यौ च ते नकुले याज्ञसेनि वदन्त्वेते वचनं त्वत्प्रसूतम्
हा उदार प्रश्न भीम, अर्जुन, सहदेव आणि तुझ्या पती नकुल यांच्याकडेच राहू दे, याज्ञसेनी; त्यांनीच तुझ्या मनातील शब्द बोलावेत.
अनीश्वरं विब्रुवन्त्वार्यमध्ये युधिष्ठिरं तव पाञ्चालि हेतोः। कुर्वन्तु सर्वे चानृतं धर्मराजं पाञ्चालि त्वं मोक्ष्यसे दासभावात्
पांचाळी, तुझ्या साठी, या सर्वांनी सभेत युधिष्ठिराला शक्तिहीन आहे असं जाहीर करावं; धर्मराजाला खोटं ठरवावं, म्हणजे तू दासीपणातून मुक्त व्हशील.
धर्मे स्थितो धर्मसुतो महात्मा स्वयं चेदं कथयत्विन्द्रकल्पः। ईशो वा ते ह्यनीशोऽथवैष वाक्यादस्य क्षिप्रमेकं भजस्व
धर्मपुत्र, मोठ्या मनाचा, धर्मावर उभा असलेला आणि इंद्रासारखा, त्यानेच स्वतः सांगावं की तो तुझा स्वामी आहे की नाही; त्याच्या उत्तरांपैकी एक पटकन निवड.
सर्वे हीमे कौरवेयाः सभायां दुःखान्तरे वर्तमानास्तवैव। न विब्रुवन्त्यार्यसत्वा यथाव- त्पतींश्च ते समवेक्ष्याल्पभाग्यान्
या सभेतले सर्व कौरव तुझ्या दुःखामुळे दुःखी आहेत, पण ते आर्य पुरुषांसारखं काहीच बोलत नाहीत, तुझे दुर्दैवी पती पाहूनही.
ततः सभ्याः कुरुराजस्य तस्य वाक्यं सर्वे प्रशशंसुस्तथोच्चैः। चेलावेधांश्चापि चक्रुर्नदन्तो हाहेत्यासीदपि चैवार्तनादः
मग त्या कुरुराजाच्या सभेत सर्व सभासदांनी ते शब्द मोठ्याने कौतुकाने म्हटले, आणि ओरडत, हात उंचावत, 'हाय हाय' अशा वेदनादायक आरोळ्या उठल्या.
श्रुत्वा तुं तद्वाक्यमनोहरं त- द्धर्षश्चासीत्कौरवाणां सभायाम्। सर्वे चासन्पार्थिवाः प्रीतिमन्तः कुरुश्रेष्ठं धार्मिकं पूजयन्तः
ती मनाला भावणारी वाक्यं ऐकून, कौरवांच्या सभेत आनंद पसरला; सर्व राजे खूश झाले आणि धर्मनिष्ठ कुरुश्रेष्ठाचं सन्मान करत होते.
युधिष्ठिरं च ते सर्वे समुदैक्षन्त पार्थिवाः। किं नु वक्ष्यति धर्मज्ञ इति साचीकृताननाः
सर्व राजे युधिष्ठिराकडे एकटक पाहू लागले, त्यांच्या चेहऱ्यावर उत्सुकता होती—'धर्म जाणणारा काय बोलणार?' असं त्यांना वाटत होतं.
किं नु वक्ष्यति बीभत्सुरजितो युधि पाण्डवः। भीमसेनो यमौ चोभौ भृशं कौतूहलान्विताः
'अजिंक्य पांडव, भीमसेन आणि माद्रीचे दोन्ही पुत्र युद्धात काय म्हणतील?' अशी मोठी उत्सुकता सर्वांच्या मनात होती.
तस्मिन्नुपरते शब्दे भीमसेनोऽब्रवीदिदम्। प्रगृह्य रुचिरं दिव्यं भुजं चन्दनचर्चितम्
गोंधळ शांत झाल्यावर, भीमसेनाने आपल्या सुंदर, दिव्य आणि चंदन लावलेल्या भुजेला धरून हे शब्द सांगितले.
यद्येष गुरुरस्माकं धर्मराजो महामनाः। न प्रभुः स्यात्कुलस्यास्य न वयं मर्षयेमहि
जर हा धर्मराज, मोठ्या मनाचा, आपल्या कुळाचा स्वामी नसता, तर आपण हे सहनच केलं नसतं.
ईशो नः पुण्यतपसां प्राणानामपि चेश्वरः। मन्यते जितमात्मानं यद्येष विजिता वयम्
तो आपला स्वामी आहे, पुण्यवान आणि तपस्वी लोकांचा देखील, आणि आपल्या प्राणांचाही तोच अधिपती आहे; जर त्याने स्वतःला हरलेलं मानलं, तर आपणही हरलोच आहोत.
न हि मुच्येत मे जीवन्पदा भूमिमुपस्पृशन्। मर्त्यधर्मा परामृश्य पाञ्चाल्या मूर्धजानिमान्
मी जिवंत असताना, पायांनी जमिनीला स्पर्श करत, मर्त्यधर्म लक्षात घेऊन, द्रौपदीच्या केसांचा हा अपमान माझ्या मनातून कधीच जाऊ शकत नाही.
पश्यध्वं ह्यायतौ वृत्तौ भुजौ मे परिघाविव। नैतयोरन्तरं प्राप्य मुच्येतापि शतक्रतुः
माझे हात बघा, लोखंडाच्या गजांसारखे मजबूत, योग्य वर्तनाने घडलेले; या दोघांच्या मध्ये कोणी अडकला, तर इंद्रालाही सुटका होणार नाही.
धर्मपाशसितस्त्वेवमधिगच्छामि सङ्कटम्। गौरवेण निरुद्धश्च निग्रहादर्जुनस्य च
धर्माच्या बंधनात अडकून मी संकटात सापडलो आहे, मोठ्यांचा मान राखून आणि अर्जुनाच्या संयमामुळे मी थांबलो आहे.
धर्मराजनिसृष्टस्तु सिंहः क्षुद्रमृगानिव। धार्तराष्टारानिमान्पापान्निष्पषेयं तलासिभिः
धर्मराजाने मला मोकळं केलं असतं, तर सिंह जसा लहान प्राण्यांना फाडतो, तसं मी या दुर्योधनाच्या दुष्ट मुलांना तलवार आणि गदेद्वारे उध्वस्त केलं असतं.
तमुवाच तदा भीष्मो द्रोणो विदुर एव च। क्षम्यतामिदमित्येवं सर्वं सम्भाव्यते त्वयि
तेव्हा भीष्म, द्रोण आणि विदुर म्हणाले, 'हे सर्व माफ करा; तुझ्याकडून काहीही अपेक्षित आहे.'
त्रयः किलेमे ह्यधना भवन्ति। दासः पुत्रश्चास्वतन्त्रा च नारी। दासस्य पत्नी त्वधनस्य भद्रे हीनश्वरा दासधनं च सर्वम्
म्हटलं जातं की, तीन जण धनहीन असतात—दास, पुत्र आणि जी स्त्री स्वतंत्र नाही ती; दासाची पत्नी आणि धनहीनाची पत्नी, हे सर्व दासाच्या मालकीचं असतं, त्यांना स्वातंत्र्य नसतं.
प्रविश्य राज्ञः परिवारं भजस्व तत्ते कार्यं शिष्टमादिश्यतेऽत्र। ईशास्तु सर्वे तव राजपुत्रि भवन्ति वै धार्तराष्ट्रा न पार्थाः
राजाच्या घरात जाऊन सेवा कर, इथं तुला पुढचं काम सांगितलं जाईल. राजकन्ये, धृतराष्ट्रपुत्रच तुझे स्वामी आहेत, पांडुपुत्र नाहीत.
अन्यं वृणीष्व पतिमाशु भामिनि यस्माद्दास्यं न लभसि देवनेन। अवाच्या वै पतिषु कामवृत्ति- र्नित्यं दास्ये विदितं तत्तवास्तु
सुंदरी, लवकर दुसरा पती निवड, कारण तुझ्या नशिबाने तुला दासीपण मिळालेलं नाही; पतींमध्ये इच्छा बोलायची नसते, पण दासीपण तुला नेहमीच माहीत आहे.
पराजितो नकुलो भीमसेनो युधिष्ठरः सहदेवार्जुनौ च। दासीभूता त्वं हि वै याज्ञसेनि पराजितास्ते पतयो नैव सन्ति
नकुल, भीम, युधिष्ठिर, सहदेव आणि अर्जुन हे सगळे हरले आहेत; याज्ञसेनी, तू दासी झाली आहेस, आणि तुझे पती हरलेले असल्याने ते आता तुझे राहिले नाहीत.
प्रयोजनं जन्मनि किं न मन्यते पराक्रमं पौरुषं चैव पार्थटः। पाञ्चाल्यस्य द्रुपदस्यात्मजामिमां सभामध्ये यो व्यदेवीद्ग्लहेषु
जन्माचा काय उपयोग, जर पुरुषार्थ आणि पराक्रमाचं मोलच नसेल? या सभेत, डावाच्या खेळात, द्रुपदकन्येला कोणी पणाला लावलं?
तद्वै श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षी भृशं निशश्वास तदाऽर्तरूपः। राजानुगो धर्मपाशानुबद्धो दहन्निवैनं क्रोधसंरक्तदृष्टिः
हे ऐकून भीमसेनाला फार राग आला, तो दुःखाने जोरात श्वास घेऊ लागला; राजाच्या आणि धर्माच्या बंधनात बांधला गेला होता, पण त्याच्या डोळ्यांत रागाचा ज्वाळा पेटला होता.
नाहं कुप्ये सूतपुत्रस्य राज- न्नेष सत्यं दासधर्मः प्रदिष्टः। किं विद्विषो वै मामेवं व्याहरेयु- र्नादेवीस्त्वं यद्यनया नरेन्द्र
राजा, मला सूतपुत्रावर राग येत नाही; हे खरं आहे की दासधर्म असाच ठरलेला आहे. माझे शत्रू माझ्याबद्दल असं का बोलतात? जर तू अन्यायाने वागलीस, तर तू देवी नाहीस, हे राजा.
भीमसेनवचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा। युधिष्ठिरमुवाचेदं तूष्णीम्भूतमचेतनम्
भीमसेनाचं बोलणं ऐकून, त्या वेळी राजा दुर्योधनाने, शांत आणि शुद्धी हरपलेल्या युधिष्ठिराला उद्देशून असे म्हटले.
भीमार्जुनौ यमौ चैव स्थितौ ते नृप शासने। प्रश्नं ब्रूहि च कृष्णां त्वमजितां यदि मन्यसे
राजा, भीम, अर्जुन आणि दोन्ही जुळे तुझ्या आज्ञेत उभे आहेत; कृष्णा अजून जिंकली गेली नाही असं वाटत असेल, तर तिला काही विचार.