धर्म्यं स्त्रियं सभां पूर्वे न नयन्तीति नः श्रुतम्। स नष्टः कौरवेयेषु पूर्वो धर्मः सनातनः
पूर्वी धर्मनिष्ठ स्त्रियांना सभेत आणत नसत, असे आम्ही ऐकले होते. तो जुना आणि सनातन धर्म आता या कौरवांत हरवला आहे.
कथं हि भार्या पाण्डुनां पार्षतस्य स्वसा सती। वासुदेवस्य च सखी पार्थिवानां सभामियाम्
पांडवांची पत्नी, पांचालाची बहीण आणि वासुदेवाची सखी असलेली मी, राजांच्या सभेत कशी जाऊ?
तामिमां धर्मराजस्य भार्यां सदृशवर्णजाम्। ब्रूत दासीमदासीं वा तत्करिष्यामि कौरवाः
धर्मराजाची पत्नी म्हणून मी योग्य आहे की दासी आहे, हे सांगा, कौरवांनो. तसेच मी वागेन.
अयं मां सुदृढं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः. क्लिश्नाति नाहं तत्सोढुं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः
हा नीच, जो कौरवांचे नाव खराब करतो, मला फार त्रास देतो. मी हे सहन करू शकत नाही – हा नीच, जो कौरवांचे नाव खराब करतो.
जितां वाऽप्यजितां वापि मन्यध्वं मां यथा नृपाः। तथा प्रत्युक्तमिच्छामि तत्करिष्यामि कौरवाः
राजांनो, तुम्ही मला जिंकलेली समजता किंवा नाही, तसे स्पष्ट सांगा. कौरवांनो, मी तसेच वागेन.
उक्तवानस्मि कल्याणि धर्मस्य परमा गतिः। लोके न शक्यते ज्ञातुमपि विज्ञैर्महात्मभिः
हे कल्याणी, मी धर्माचा सर्वोच्च मार्ग सांगितला. या जगात मोठ्या मोठ्या ज्ञानी लोकांनाही तो पूर्णपणे समजत नाही.
बलवांश्च यथा धर्मं लोके पश्यति पुरुषः।। स धर्मो धर्मवेलायां भवत्यभिहतः परः
जसा एखादा बलवान पुरुष जगात धर्म पाहतो, तसाच तो धर्म योग्य वेळी दुसऱ्याने हरवला जातो.
न विवेक्तुं च ते प्रश्नमिमं शक्नोमि निश्चयात्। सूक्ष्मत्वाद्गहनत्वाच्च कार्यस्यास्य च गौरवात्
हा प्रश्न मला नक्कीपणे उत्तर देता येत नाही, कारण तो फार सूक्ष्म, खोल आणि या गोष्टीचं महत्त्व खूप मोठं आहे.
नूनमन्तः कुलस्यास्य भविता न चिरादिव। तथा हि कुरवः सर्वे लोभमोहपरायणाः
नक्कीच या घराण्याचा अंत लवकरच होईल, कारण सर्व कुरु लोभ आणि मोह यांना धरून बसले आहेत.
कुलेषु जाताः कल्याणि व्यसनैराहता भृशम्। धर्म्यान्मार्गान्न च्यवन्ते येषां नस्त्वं बधूः स्थिता
कल्याणी, जे लोक चांगल्या घरात जन्मले आणि मोठ्या संकटांनी त्रस्त झाले, तरीही ते धर्माच्या मार्गावरून कधीच विचलित होत नाहीत—तू आमची पत्नी म्हणून त्यात उभी आहेस.
उपपन्नं च पाञ्चालि तवेदं वृत्तमीदृशम्। यत्कृच्छ्रमपि सम्प्राप्ता धर्ममेवान्ववेक्षसे
पांचाळी, तुझं वर्तन अगदी योग्य आहे, कारण मोठ्या संकटातही तू नेहमी धर्माचाच विचार करतेस.
एते द्रोणादयश्चैव वृद्धा धर्मविदो जनाः। शून्यैः शरीरैस्तिष्ठन्ति गतासव इवानताः
हे द्रोण आणि इतर वयोवृद्ध, धर्म जाणणारे लोक, जणू काही प्राण गेलेल्या माणसांसारखे, रिकाम्या शरीराने इथे उभे आहेत.
युधिष्ठिरस्तु प्रश्नोऽस्मिन्प्रमाणमिति मे मतिः। अजितां वा जितां वेति स्वयं व्याख्यातुमर्हति
या प्रश्नात युधिष्ठिराचं उत्तरच खऱ्या अर्थाने प्रमाण आहे असं मला वाटतं; तो जिंकला गेला का अजिंक्य आहे, हे त्याने स्वतः सांगावं.
तथा तु दृष्ट्वा बहु तत्र देवीं रोरूयमाणां कुररीमिवार्ताम्। नोचुर्वचः साध्वथवाऽप्यसाधु महीक्षितो धार्तराष्ट्रस्य भीताः
तेव्हा तिथे रडणाऱ्या राणीला, जणू एखादी दुःखी पक्षीणी, पाहून, सर्व राजे धृतराष्ट्रपुत्राच्या भीतीने काहीच बोलले नाहीत—ना चांगलं, ना वाईट.
दृष्ट्वा तथा पार्थिवपुत्रपौत्रां- स्तूष्णींभूतान्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः। स्मयन्निवेदं वचनं बभाषे पाञ्चालराजस्य सुतां तदानीम्
राजांच्या मुला-नातवांना शांत पाहून, धृतराष्ट्राचा मुलगा हसत, त्या वेळी पांचाळराजाच्या मुलीला हे शब्द म्हणाला.
तिष्ठत्वयं प्रश्न उदारसत्वे भीमेऽर्जुने सहदेवे तथैव। पत्यौ च ते नकुले याज्ञसेनि वदन्त्वेते वचनं त्वत्प्रसूतम्
हा उदार प्रश्न भीम, अर्जुन, सहदेव आणि तुझ्या पती नकुल यांच्याकडेच राहू दे, याज्ञसेनी; त्यांनीच तुझ्या मनातील शब्द बोलावेत.
अनीश्वरं विब्रुवन्त्वार्यमध्ये युधिष्ठिरं तव पाञ्चालि हेतोः। कुर्वन्तु सर्वे चानृतं धर्मराजं पाञ्चालि त्वं मोक्ष्यसे दासभावात्
पांचाळी, तुझ्या साठी, या सर्वांनी सभेत युधिष्ठिराला शक्तिहीन आहे असं जाहीर करावं; धर्मराजाला खोटं ठरवावं, म्हणजे तू दासीपणातून मुक्त व्हशील.
धर्मे स्थितो धर्मसुतो महात्मा स्वयं चेदं कथयत्विन्द्रकल्पः। ईशो वा ते ह्यनीशोऽथवैष वाक्यादस्य क्षिप्रमेकं भजस्व
धर्मपुत्र, मोठ्या मनाचा, धर्मावर उभा असलेला आणि इंद्रासारखा, त्यानेच स्वतः सांगावं की तो तुझा स्वामी आहे की नाही; त्याच्या उत्तरांपैकी एक पटकन निवड.
सर्वे हीमे कौरवेयाः सभायां दुःखान्तरे वर्तमानास्तवैव। न विब्रुवन्त्यार्यसत्वा यथाव- त्पतींश्च ते समवेक्ष्याल्पभाग्यान्
या सभेतले सर्व कौरव तुझ्या दुःखामुळे दुःखी आहेत, पण ते आर्य पुरुषांसारखं काहीच बोलत नाहीत, तुझे दुर्दैवी पती पाहूनही.
ततः सभ्याः कुरुराजस्य तस्य वाक्यं सर्वे प्रशशंसुस्तथोच्चैः। चेलावेधांश्चापि चक्रुर्नदन्तो हाहेत्यासीदपि चैवार्तनादः
मग त्या कुरुराजाच्या सभेत सर्व सभासदांनी ते शब्द मोठ्याने कौतुकाने म्हटले, आणि ओरडत, हात उंचावत, 'हाय हाय' अशा वेदनादायक आरोळ्या उठल्या.
श्रुत्वा तुं तद्वाक्यमनोहरं त- द्धर्षश्चासीत्कौरवाणां सभायाम्। सर्वे चासन्पार्थिवाः प्रीतिमन्तः कुरुश्रेष्ठं धार्मिकं पूजयन्तः
ती मनाला भावणारी वाक्यं ऐकून, कौरवांच्या सभेत आनंद पसरला; सर्व राजे खूश झाले आणि धर्मनिष्ठ कुरुश्रेष्ठाचं सन्मान करत होते.
युधिष्ठिरं च ते सर्वे समुदैक्षन्त पार्थिवाः। किं नु वक्ष्यति धर्मज्ञ इति साचीकृताननाः
सर्व राजे युधिष्ठिराकडे एकटक पाहू लागले, त्यांच्या चेहऱ्यावर उत्सुकता होती—'धर्म जाणणारा काय बोलणार?' असं त्यांना वाटत होतं.
किं नु वक्ष्यति बीभत्सुरजितो युधि पाण्डवः। भीमसेनो यमौ चोभौ भृशं कौतूहलान्विताः
'अजिंक्य पांडव, भीमसेन आणि माद्रीचे दोन्ही पुत्र युद्धात काय म्हणतील?' अशी मोठी उत्सुकता सर्वांच्या मनात होती.
तस्मिन्नुपरते शब्दे भीमसेनोऽब्रवीदिदम्। प्रगृह्य रुचिरं दिव्यं भुजं चन्दनचर्चितम्
गोंधळ शांत झाल्यावर, भीमसेनाने आपल्या सुंदर, दिव्य आणि चंदन लावलेल्या भुजेला धरून हे शब्द सांगितले.
यद्येष गुरुरस्माकं धर्मराजो महामनाः। न प्रभुः स्यात्कुलस्यास्य न वयं मर्षयेमहि
जर हा धर्मराज, मोठ्या मनाचा, आपल्या कुळाचा स्वामी नसता, तर आपण हे सहनच केलं नसतं.
ईशो नः पुण्यतपसां प्राणानामपि चेश्वरः। मन्यते जितमात्मानं यद्येष विजिता वयम्
तो आपला स्वामी आहे, पुण्यवान आणि तपस्वी लोकांचा देखील, आणि आपल्या प्राणांचाही तोच अधिपती आहे; जर त्याने स्वतःला हरलेलं मानलं, तर आपणही हरलोच आहोत.
न हि मुच्येत मे जीवन्पदा भूमिमुपस्पृशन्। मर्त्यधर्मा परामृश्य पाञ्चाल्या मूर्धजानिमान्
मी जिवंत असताना, पायांनी जमिनीला स्पर्श करत, मर्त्यधर्म लक्षात घेऊन, द्रौपदीच्या केसांचा हा अपमान माझ्या मनातून कधीच जाऊ शकत नाही.
पश्यध्वं ह्यायतौ वृत्तौ भुजौ मे परिघाविव। नैतयोरन्तरं प्राप्य मुच्येतापि शतक्रतुः
माझे हात बघा, लोखंडाच्या गजांसारखे मजबूत, योग्य वर्तनाने घडलेले; या दोघांच्या मध्ये कोणी अडकला, तर इंद्रालाही सुटका होणार नाही.
धर्मपाशसितस्त्वेवमधिगच्छामि सङ्कटम्। गौरवेण निरुद्धश्च निग्रहादर्जुनस्य च
धर्माच्या बंधनात अडकून मी संकटात सापडलो आहे, मोठ्यांचा मान राखून आणि अर्जुनाच्या संयमामुळे मी थांबलो आहे.
धर्मराजनिसृष्टस्तु सिंहः क्षुद्रमृगानिव। धार्तराष्टारानिमान्पापान्निष्पषेयं तलासिभिः
धर्मराजाने मला मोकळं केलं असतं, तर सिंह जसा लहान प्राण्यांना फाडतो, तसं मी या दुर्योधनाच्या दुष्ट मुलांना तलवार आणि गदेद्वारे उध्वस्त केलं असतं.