तथा ब्रुवन्तीं करुणं रुदन्ती- मवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान्। दुःशासनः परुषाण्यप्रियाणि वाक्यान्युवाचामधुराणि चैव
ती अश्रू ढाळत, दुःखाने बोलत होती आणि आपल्या दीन पतीकडे पाहत होती. त्या वेळी दुःशासनाने तिला कठोर आणि अप्रिय, तसेच काही गोड शब्दही बोलले.
तां कृष्यमाणां च रजस्वलां च स्रस्तोत्तरीयामतदर्हमाणाम्। वृकोदरः प्रेक्ष्य युधिष्ठिरं च चकार कोपं परमार्तरूपः
ती ओढली जात होती, तिचे वस्त्र सैल झाले होते आणि ती अशा वागणुकीस पात्र नव्हती. हे पाहून भीम आणि युधिष्ठिर यांना प्रचंड राग आणि दुःख झाले.
पुरस्तात्करणीयं मे न कृतं कार्यमुत्तरम्। विह्वलाऽस्मि कृताऽनेन कर्षता बलिना बलात्
माझ्या कडून जे आधी करायला हवे होते, ते मी केले नाही. आता या बलवानाने मला जबरदस्तीने ओढल्यामुळे मी फारच व्याकुळ झाले आहे.
अभिवादं करोम्येषां कुरूणां कुरुसंसदि। न मे स्यादपराधोऽयं तदिदं न कृतं मया।। वैशम्पायन उवाच
या कुरुंच्या सभेत मी त्यांना वंदन करु इच्छिते. मी हे आधी केले नाही म्हणून माझी काही चूक ठरू नये.
सा तेन च समाधूता दुःखेन च तपस्विनी। पतिता विललापेदं सभायामतथोचिता
त्याच्या हातून आणि दुःखाने हललेली ती तापसिनी, सभेत पडली आणि अशा वागणुकीस न शोभणारी म्हणून रडू लागली.
स्वयंवरे यास्मि नृपैदृष्टा रङ्गे समागतैः। न दृष्टपूर्वा चान्यत्र साऽहमद्य सभां गता
स्वयंवराच्या वेळी, रंगभूमीवर जमलेल्या राजांनी मला पहिले होते. पण त्याशिवाय, आज सभेत जशी मी दिसते, तशी मी कधीच कुणाला दिसले नव्हते.
यां न वायुर्न चादित्यो दृष्टवन्तौ पुरा गृहे। साऽहमद्य सभामध्ये दृष्टास्मि जनसंसदि
जिला पूर्वी घरात वारा किंवा सूर्यसुद्धा कधी पाहू शकले नाहीत, ती मी आज या सभेत सर्वांच्या समोर उभी आहे.
यां न मृष्यन्ति वातेन स्पृश्यमानां गृहे पुरा। स्पृश्यमानां सहन्तेऽद्य पाण्डवास्तां दूरात्मना
जिला पूर्वी घरात वाऱ्याचा स्पर्शही सहन होत नव्हता, ती मी आज, पांडवांनी मन फिरवले म्हणून, दुसऱ्याच्या स्पर्शाला सहन करते.
मृष्यन्ति कुरवश्चेमे मन्ये कालस्य पर्ययम्। स्नुषां दुहितरं चैव क्लिश्यमानामनर्हतीम्
हे कुरु, मला वाटते, काळाची फेरी म्हणून, आपल्या सूनांना आणि मुलींना न शोभणारे दुःख सहन करत आहेत.
किंन्वतः कृपणं भूयो यदहं स्त्री सती शुभा। सभामध्यं विगाहेऽद्य क्व नु धर्मो महीक्षिताम्
मी एक सती, पवित्र स्त्री असूनही आज सभेत यावे लागते, याहून दुर्दैवी काय सांगू? राजांची नीती कुठे गेली?
धर्म्यं स्त्रियं सभां पूर्वे न नयन्तीति नः श्रुतम्। स नष्टः कौरवेयेषु पूर्वो धर्मः सनातनः
पूर्वी धर्मनिष्ठ स्त्रियांना सभेत आणत नसत, असे आम्ही ऐकले होते. तो जुना आणि सनातन धर्म आता या कौरवांत हरवला आहे.
कथं हि भार्या पाण्डुनां पार्षतस्य स्वसा सती। वासुदेवस्य च सखी पार्थिवानां सभामियाम्
पांडवांची पत्नी, पांचालाची बहीण आणि वासुदेवाची सखी असलेली मी, राजांच्या सभेत कशी जाऊ?
तामिमां धर्मराजस्य भार्यां सदृशवर्णजाम्। ब्रूत दासीमदासीं वा तत्करिष्यामि कौरवाः
धर्मराजाची पत्नी म्हणून मी योग्य आहे की दासी आहे, हे सांगा, कौरवांनो. तसेच मी वागेन.
अयं मां सुदृढं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः. क्लिश्नाति नाहं तत्सोढुं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः
हा नीच, जो कौरवांचे नाव खराब करतो, मला फार त्रास देतो. मी हे सहन करू शकत नाही – हा नीच, जो कौरवांचे नाव खराब करतो.
जितां वाऽप्यजितां वापि मन्यध्वं मां यथा नृपाः। तथा प्रत्युक्तमिच्छामि तत्करिष्यामि कौरवाः
राजांनो, तुम्ही मला जिंकलेली समजता किंवा नाही, तसे स्पष्ट सांगा. कौरवांनो, मी तसेच वागेन.
उक्तवानस्मि कल्याणि धर्मस्य परमा गतिः। लोके न शक्यते ज्ञातुमपि विज्ञैर्महात्मभिः
हे कल्याणी, मी धर्माचा सर्वोच्च मार्ग सांगितला. या जगात मोठ्या मोठ्या ज्ञानी लोकांनाही तो पूर्णपणे समजत नाही.
बलवांश्च यथा धर्मं लोके पश्यति पुरुषः।। स धर्मो धर्मवेलायां भवत्यभिहतः परः
जसा एखादा बलवान पुरुष जगात धर्म पाहतो, तसाच तो धर्म योग्य वेळी दुसऱ्याने हरवला जातो.
न विवेक्तुं च ते प्रश्नमिमं शक्नोमि निश्चयात्। सूक्ष्मत्वाद्गहनत्वाच्च कार्यस्यास्य च गौरवात्
हा प्रश्न मला नक्कीपणे उत्तर देता येत नाही, कारण तो फार सूक्ष्म, खोल आणि या गोष्टीचं महत्त्व खूप मोठं आहे.
नूनमन्तः कुलस्यास्य भविता न चिरादिव। तथा हि कुरवः सर्वे लोभमोहपरायणाः
नक्कीच या घराण्याचा अंत लवकरच होईल, कारण सर्व कुरु लोभ आणि मोह यांना धरून बसले आहेत.
कुलेषु जाताः कल्याणि व्यसनैराहता भृशम्। धर्म्यान्मार्गान्न च्यवन्ते येषां नस्त्वं बधूः स्थिता
कल्याणी, जे लोक चांगल्या घरात जन्मले आणि मोठ्या संकटांनी त्रस्त झाले, तरीही ते धर्माच्या मार्गावरून कधीच विचलित होत नाहीत—तू आमची पत्नी म्हणून त्यात उभी आहेस.
उपपन्नं च पाञ्चालि तवेदं वृत्तमीदृशम्। यत्कृच्छ्रमपि सम्प्राप्ता धर्ममेवान्ववेक्षसे
पांचाळी, तुझं वर्तन अगदी योग्य आहे, कारण मोठ्या संकटातही तू नेहमी धर्माचाच विचार करतेस.
एते द्रोणादयश्चैव वृद्धा धर्मविदो जनाः। शून्यैः शरीरैस्तिष्ठन्ति गतासव इवानताः
हे द्रोण आणि इतर वयोवृद्ध, धर्म जाणणारे लोक, जणू काही प्राण गेलेल्या माणसांसारखे, रिकाम्या शरीराने इथे उभे आहेत.
युधिष्ठिरस्तु प्रश्नोऽस्मिन्प्रमाणमिति मे मतिः। अजितां वा जितां वेति स्वयं व्याख्यातुमर्हति
या प्रश्नात युधिष्ठिराचं उत्तरच खऱ्या अर्थाने प्रमाण आहे असं मला वाटतं; तो जिंकला गेला का अजिंक्य आहे, हे त्याने स्वतः सांगावं.
तथा तु दृष्ट्वा बहु तत्र देवीं रोरूयमाणां कुररीमिवार्ताम्। नोचुर्वचः साध्वथवाऽप्यसाधु महीक्षितो धार्तराष्ट्रस्य भीताः
तेव्हा तिथे रडणाऱ्या राणीला, जणू एखादी दुःखी पक्षीणी, पाहून, सर्व राजे धृतराष्ट्रपुत्राच्या भीतीने काहीच बोलले नाहीत—ना चांगलं, ना वाईट.
दृष्ट्वा तथा पार्थिवपुत्रपौत्रां- स्तूष्णींभूतान्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः। स्मयन्निवेदं वचनं बभाषे पाञ्चालराजस्य सुतां तदानीम्
राजांच्या मुला-नातवांना शांत पाहून, धृतराष्ट्राचा मुलगा हसत, त्या वेळी पांचाळराजाच्या मुलीला हे शब्द म्हणाला.
तिष्ठत्वयं प्रश्न उदारसत्वे भीमेऽर्जुने सहदेवे तथैव। पत्यौ च ते नकुले याज्ञसेनि वदन्त्वेते वचनं त्वत्प्रसूतम्
हा उदार प्रश्न भीम, अर्जुन, सहदेव आणि तुझ्या पती नकुल यांच्याकडेच राहू दे, याज्ञसेनी; त्यांनीच तुझ्या मनातील शब्द बोलावेत.
अनीश्वरं विब्रुवन्त्वार्यमध्ये युधिष्ठिरं तव पाञ्चालि हेतोः। कुर्वन्तु सर्वे चानृतं धर्मराजं पाञ्चालि त्वं मोक्ष्यसे दासभावात्
पांचाळी, तुझ्या साठी, या सर्वांनी सभेत युधिष्ठिराला शक्तिहीन आहे असं जाहीर करावं; धर्मराजाला खोटं ठरवावं, म्हणजे तू दासीपणातून मुक्त व्हशील.
धर्मे स्थितो धर्मसुतो महात्मा स्वयं चेदं कथयत्विन्द्रकल्पः। ईशो वा ते ह्यनीशोऽथवैष वाक्यादस्य क्षिप्रमेकं भजस्व
धर्मपुत्र, मोठ्या मनाचा, धर्मावर उभा असलेला आणि इंद्रासारखा, त्यानेच स्वतः सांगावं की तो तुझा स्वामी आहे की नाही; त्याच्या उत्तरांपैकी एक पटकन निवड.
सर्वे हीमे कौरवेयाः सभायां दुःखान्तरे वर्तमानास्तवैव। न विब्रुवन्त्यार्यसत्वा यथाव- त्पतींश्च ते समवेक्ष्याल्पभाग्यान्
या सभेतले सर्व कौरव तुझ्या दुःखामुळे दुःखी आहेत, पण ते आर्य पुरुषांसारखं काहीच बोलत नाहीत, तुझे दुर्दैवी पती पाहूनही.
ततः सभ्याः कुरुराजस्य तस्य वाक्यं सर्वे प्रशशंसुस्तथोच्चैः। चेलावेधांश्चापि चक्रुर्नदन्तो हाहेत्यासीदपि चैवार्तनादः
मग त्या कुरुराजाच्या सभेत सर्व सभासदांनी ते शब्द मोठ्याने कौतुकाने म्हटले, आणि ओरडत, हात उंचावत, 'हाय हाय' अशा वेदनादायक आरोळ्या उठल्या.