दुःशासनश्चापि समीक्ष्य कृष्णा- मवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान्। आधूय वेगेन विसञ्ज्ञकल्पा- मुवाच दासीति हसन्सशब्दम्
दुःशासनाने पाहिले की कृष्णा आपल्या दुर्दैवी पतींकडे पाहते आहे, तेव्हा त्याने तिला जोरात ओढले, ती बेशुद्ध व्हावी इतकी, आणि मोठ्याने हसत तिला दासी म्हणून हिणवले.
कर्णस्तु तद्वाक्यमतीव हृष्टः सम्पूजयामास हसन्सशब्दम्। गान्धारराजः सुबलस्य पुत्र- स्तथैव दुःशासनमभ्यनन्दत्
कर्ण त्या शब्दांनी फार आनंदी झाला, मोठ्याने हसत त्याचे कौतुक केले; आणि गांधाराचा राजा, सुभलाचा पुत्र, त्यानेही दुःशासनाचे समर्थन केले.
सभ्यास्तु ये तत्र बभूवुरन्ये ताभ्यामृते धार्तराष्ट्रेण चैव। तेषामभूद्दुः खमतीव कृष्णां दृष्ट्वा सभायां परिकृष्यमाणाम्
सभेत असलेल्या इतर सर्व सदस्यांना, धृतराष्ट्रपुत्र सोडून, कृष्णेला सभेत ओढले जाताना पाहून फार दुःख झाले.
न धर्मसौक्ष्म्यात्सुभगे विवेक्तुं शक्रोमि ते प्रश्नमिमं यथावत्। अस्वाम्यशक्तः पणितुं परस्वं स्त्रियाश्च भर्तुर्वशतां समीक्ष्य
धर्म किती सूक्ष्म आहे म्हणून, हे भाग्यवती, मी तुझ्या प्रश्नाचे योग्य उत्तर देऊ शकत नाही; जो स्वतःचा नाही, तो दुसऱ्याचे काहीही दाव लावू शकत नाही, आणि स्त्री नेहमी पतीच्या अधीन असते.
त्यजेत सर्वां पृथिवीं समृद्धां युधिष्ठिरो धर्ममथो न जह्यात्। उक्तं जितोऽस्मीति च पाण्डवेन तस्मान्न शक्नोमि विवेक्तुमेतत्
युधिष्ठिर संपूर्ण समृद्ध पृथ्वी सोडू शकतो, पण धर्म कधीच सोडत नाही; आणि पांडवाने 'मी हरलो' असे जाहीर केले आहे, म्हणून मी हे प्रकरण सोडवू शकत नाही.
द्व्यूतेऽद्वितीयः शकुनिर्नरेषु कुन्तीसुतस्तेन निसृष्टकामः। न मन्यते तां निकृतिं युधिष्ठिर- स्तस्मान् ते प्रश्नमिमं ब्रवीमि
जुगारात शकुनी माणसांत सर्वांत चतुर होता, आणि कुंतीपुत्र त्याच्या इच्छेने खेळला; युधिष्ठिराला फसवणूक कळली नाही, म्हणून मी हा प्रश्न तुझ्यापुढे मांडतो.
आहूय राजा कुशलैरनार्यै- र्दुष्टात्मभिर्नैकृतिकैः सभायाम्। द्यूतप्रियैर्नातिकृतप्रयत्नः कस्मादयं नाम निसृष्टकामः
कुशल पण नीच, दुष्ट आणि कपटी, जुगारात आसक्त, फारसे प्रयत्न न करणारे—अशा लोकांनी बोलावल्यावर, कुंतीपुत्र इतका जुगार खेळायला का तयार झाला?
अशुद्धभावैर्निकृतिप्रवृत्तै- रबुध्यमानः कुरुपाण्डवाग्र्यः। सम्भूय सर्वैश्च जितोऽपि यस्मा- त्पश्चादयं कैतवमभ्युपेतः
त्यांच्या अपवित्र आणि कपटी हेतूंची जाणीव असूनही, कौरव-पांडवांपैकी श्रेष्ठ असलेला, सर्वांनी मिळून हरवला तरी, नंतरच त्याला फसवणूक झाल्याचे समजले.
तिष्ठन्ति चेमे कुरवः सभाया- मीशाः सुतानां च तथा स्नुपाणाम्। समीक्ष्य सर्वे मम चापि वाक्यं विब्रूत मे प्रश्नमिमं यथावत्
या सभेत हे कुरु, आपल्या मुला-मुलींच्या सूनांचे स्वामी, उपस्थित आहेत. माझ्या या प्रश्नावर सर्वांनी, आणि मीही, योग्य उत्तर द्यावे.
न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम्। नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्
जिथे वयोवृद्ध नाहीत, ती सभा खरी सभा नाही. जे धर्म सांगत नाहीत, ते वृद्ध नाहीत. जिथे सत्य नाही, तिथे धर्म नाही. आणि जे सत्य कपटाने माखलेले आहे, ते सत्य नाही.
तथा ब्रुवन्तीं करुणं रुदन्ती- मवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान्। दुःशासनः परुषाण्यप्रियाणि वाक्यान्युवाचामधुराणि चैव
ती अश्रू ढाळत, दुःखाने बोलत होती आणि आपल्या दीन पतीकडे पाहत होती. त्या वेळी दुःशासनाने तिला कठोर आणि अप्रिय, तसेच काही गोड शब्दही बोलले.
तां कृष्यमाणां च रजस्वलां च स्रस्तोत्तरीयामतदर्हमाणाम्। वृकोदरः प्रेक्ष्य युधिष्ठिरं च चकार कोपं परमार्तरूपः
ती ओढली जात होती, तिचे वस्त्र सैल झाले होते आणि ती अशा वागणुकीस पात्र नव्हती. हे पाहून भीम आणि युधिष्ठिर यांना प्रचंड राग आणि दुःख झाले.
पुरस्तात्करणीयं मे न कृतं कार्यमुत्तरम्। विह्वलाऽस्मि कृताऽनेन कर्षता बलिना बलात्
माझ्या कडून जे आधी करायला हवे होते, ते मी केले नाही. आता या बलवानाने मला जबरदस्तीने ओढल्यामुळे मी फारच व्याकुळ झाले आहे.
अभिवादं करोम्येषां कुरूणां कुरुसंसदि। न मे स्यादपराधोऽयं तदिदं न कृतं मया।। वैशम्पायन उवाच
या कुरुंच्या सभेत मी त्यांना वंदन करु इच्छिते. मी हे आधी केले नाही म्हणून माझी काही चूक ठरू नये.
सा तेन च समाधूता दुःखेन च तपस्विनी। पतिता विललापेदं सभायामतथोचिता
त्याच्या हातून आणि दुःखाने हललेली ती तापसिनी, सभेत पडली आणि अशा वागणुकीस न शोभणारी म्हणून रडू लागली.
स्वयंवरे यास्मि नृपैदृष्टा रङ्गे समागतैः। न दृष्टपूर्वा चान्यत्र साऽहमद्य सभां गता
स्वयंवराच्या वेळी, रंगभूमीवर जमलेल्या राजांनी मला पहिले होते. पण त्याशिवाय, आज सभेत जशी मी दिसते, तशी मी कधीच कुणाला दिसले नव्हते.
यां न वायुर्न चादित्यो दृष्टवन्तौ पुरा गृहे। साऽहमद्य सभामध्ये दृष्टास्मि जनसंसदि
जिला पूर्वी घरात वारा किंवा सूर्यसुद्धा कधी पाहू शकले नाहीत, ती मी आज या सभेत सर्वांच्या समोर उभी आहे.
यां न मृष्यन्ति वातेन स्पृश्यमानां गृहे पुरा। स्पृश्यमानां सहन्तेऽद्य पाण्डवास्तां दूरात्मना
जिला पूर्वी घरात वाऱ्याचा स्पर्शही सहन होत नव्हता, ती मी आज, पांडवांनी मन फिरवले म्हणून, दुसऱ्याच्या स्पर्शाला सहन करते.
मृष्यन्ति कुरवश्चेमे मन्ये कालस्य पर्ययम्। स्नुषां दुहितरं चैव क्लिश्यमानामनर्हतीम्
हे कुरु, मला वाटते, काळाची फेरी म्हणून, आपल्या सूनांना आणि मुलींना न शोभणारे दुःख सहन करत आहेत.
किंन्वतः कृपणं भूयो यदहं स्त्री सती शुभा। सभामध्यं विगाहेऽद्य क्व नु धर्मो महीक्षिताम्
मी एक सती, पवित्र स्त्री असूनही आज सभेत यावे लागते, याहून दुर्दैवी काय सांगू? राजांची नीती कुठे गेली?
धर्म्यं स्त्रियं सभां पूर्वे न नयन्तीति नः श्रुतम्। स नष्टः कौरवेयेषु पूर्वो धर्मः सनातनः
पूर्वी धर्मनिष्ठ स्त्रियांना सभेत आणत नसत, असे आम्ही ऐकले होते. तो जुना आणि सनातन धर्म आता या कौरवांत हरवला आहे.
कथं हि भार्या पाण्डुनां पार्षतस्य स्वसा सती। वासुदेवस्य च सखी पार्थिवानां सभामियाम्
पांडवांची पत्नी, पांचालाची बहीण आणि वासुदेवाची सखी असलेली मी, राजांच्या सभेत कशी जाऊ?
तामिमां धर्मराजस्य भार्यां सदृशवर्णजाम्। ब्रूत दासीमदासीं वा तत्करिष्यामि कौरवाः
धर्मराजाची पत्नी म्हणून मी योग्य आहे की दासी आहे, हे सांगा, कौरवांनो. तसेच मी वागेन.
अयं मां सुदृढं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः. क्लिश्नाति नाहं तत्सोढुं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः
हा नीच, जो कौरवांचे नाव खराब करतो, मला फार त्रास देतो. मी हे सहन करू शकत नाही – हा नीच, जो कौरवांचे नाव खराब करतो.
जितां वाऽप्यजितां वापि मन्यध्वं मां यथा नृपाः। तथा प्रत्युक्तमिच्छामि तत्करिष्यामि कौरवाः
राजांनो, तुम्ही मला जिंकलेली समजता किंवा नाही, तसे स्पष्ट सांगा. कौरवांनो, मी तसेच वागेन.
उक्तवानस्मि कल्याणि धर्मस्य परमा गतिः। लोके न शक्यते ज्ञातुमपि विज्ञैर्महात्मभिः
हे कल्याणी, मी धर्माचा सर्वोच्च मार्ग सांगितला. या जगात मोठ्या मोठ्या ज्ञानी लोकांनाही तो पूर्णपणे समजत नाही.
बलवांश्च यथा धर्मं लोके पश्यति पुरुषः।। स धर्मो धर्मवेलायां भवत्यभिहतः परः
जसा एखादा बलवान पुरुष जगात धर्म पाहतो, तसाच तो धर्म योग्य वेळी दुसऱ्याने हरवला जातो.
न विवेक्तुं च ते प्रश्नमिमं शक्नोमि निश्चयात्। सूक्ष्मत्वाद्गहनत्वाच्च कार्यस्यास्य च गौरवात्
हा प्रश्न मला नक्कीपणे उत्तर देता येत नाही, कारण तो फार सूक्ष्म, खोल आणि या गोष्टीचं महत्त्व खूप मोठं आहे.
नूनमन्तः कुलस्यास्य भविता न चिरादिव। तथा हि कुरवः सर्वे लोभमोहपरायणाः
नक्कीच या घराण्याचा अंत लवकरच होईल, कारण सर्व कुरु लोभ आणि मोह यांना धरून बसले आहेत.
कुलेषु जाताः कल्याणि व्यसनैराहता भृशम्। धर्म्यान्मार्गान्न च्यवन्ते येषां नस्त्वं बधूः स्थिता
कल्याणी, जे लोक चांगल्या घरात जन्मले आणि मोठ्या संकटांनी त्रस्त झाले, तरीही ते धर्माच्या मार्गावरून कधीच विचलित होत नाहीत—तू आमची पत्नी म्हणून त्यात उभी आहेस.