रजस्वला वा भव याज्ञसेनि एकाम्बरा वाप्यथवा विवस्त्रा। द्यूते जिता चासि कृताऽसि दासी दासीषु वासश्च यथोपजोषम्
राजस्वला असो वा, एकच वस्त्र घातलेली असो वा अगदी वस्त्रही नसलेली असो, की जुगारात हरवून दासी बनवली गेली असो, किंवा दासींसोबत राहात असो—हे याज्ञसेनी, या सर्व अवस्थांमध्येही...
प्रकीर्णकेशी पतितार्धवस्त्रा दुःशासनेन व्यवधूयमाना। हीमत्यमर्षेण च दह्यमाना शनैरिदं वाक्यमुवाच कृष्णा
केस विस्कटलेले, अर्धे वस्त्र खाली पडलेले, दुःशासनाने ओढत नेलेली, अपमान आणि संतापाने जळणारी कृष्णा हळूहळू बोलू लागली.
इमे समायामुपनीतशास्त्राः क्रियावन्तः सर्व एवेन्द्रकल्पाः। गुरुस्थाना गुरवश्चैव सर्वे तेषामग्रे नोत्सहे स्थातुमेवम्
इथे सर्व मोठे, नीती जाणणारे, उत्तम वर्तन असलेले, इंद्रासारखे सामर्थ्यवान, गुरुस्थानी असलेले वृद्ध मंडळी जमले आहेत; त्यांच्या समोर मला अशा अवस्थेत उभे राहणे शक्य नाही.
नशंसकर्मंस्त्वमनार्यवृत मा मा विवस्त्रां कुरु मा विकार्षीः। न मर्षयेयुस्तव राजपुत्राः सेन्द्रापि देवा यदि ते सहायाः
अरे, नीच वागणुकीच्या माणसा, तुझे कृत्य लाजिरवाणे आहे; मला उघडी करू नकोस, असे वागू नकोस! राजपुत्र आणि इंद्रासारखे देवही तुझ्या या वागण्याला कधीच सहन करणार नाहीत.
धर्मे स्थितो धर्मसुतो महात्मा धर्मश्च सूक्ष्मो निपुणोपलक्ष्यः। वाचापि भर्तुः परमाणुमात्र- मिच्छामि दोषं न गुणान्विसृज्य
धर्मपुत्र, जो मोठ्या मनाचा आहे, तो नेहमी धर्मातच उभा आहे; धर्म फार सूक्ष्म असतो आणि काळजीपूर्वक समजून घ्यावा लागतो. मी बोलताना देखील दोष दाखवण्यासाठी कधीच धर्म सोडू इच्छित नाही.
इदं त्वकार्यं कुरुवीरमध्ये रजस्वलां यत्परिकर्षसे माम्। न चापि कश्चित्कुरुतेऽत्र कुत्सां ध्रुवं तवेदं मतमभ्युपेतः
कौरव वीरांच्या समोर, मी राजस्वला असताना, मला ओढून नेणे हे तुझे कृत्य योग्य नाही; आणि तरीही इथे कोणीही तुझ्यावर टीका करत नाही—नक्कीच सर्वजण तुझ्याच बाजूचे आहेत.
धिगस्तु नष्टः खलु भारतानां धर्मस्तथा क्षत्रविदां च वृत्तम्। यत्र ह्यतीतां कुरुधर्मवेलां प्रेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम्
छी! आता भारतवंशीयांचा धर्म आणि क्षत्रियांची नीती दोन्ही नष्ट झाली आहे; कारण इथे सभेत सर्व कौरव कर्तव्याची सीमा ओलांडली जातेय हे पाहत आहेत.
द्रोणस्य भीष्मस्य च नास्ति सत्त्वं क्षत्तुस्तथैवास्य चनास्ति सत्त्वं क्षत्तुस्तथैवास्य महात्मनोपि। न लक्षयन्ति कुरुवृद्धमुख्याः
द्रोण, भीष्म, विदुर आणि हा मोठ्या मनाचा राजा—यांच्यात कुणातही धैर्य राहिलेले नाही; कौरवांच्या या मोठ्या वृद्धांना काय योग्य आहे हेच दिसत नाही.
तथा ब्रुवन्ती करुणं सुमध्यमा भर्तॄन्कटाक्षैः कुपितानपश्यत्। सा पाण्डवान्कोपपरीतदेहा- न्सन्दीपयामास कटाक्षपातैः
ती मध्यम बांध्याची कृष्णा दुःखाने भरलेल्या शब्दांनी बोलली आणि रागाने पतींकडे कटाक्ष टाकला; तिच्या शरीरात संताप उसळला आणि त्या कटाक्षाने पांडवांमध्येही आग पेटली.
हृतेन राज्येन तथा धनेन रत्नैश्च मुख्यैर्न तथा बभूव। यथा त्रपाकोपसमीरितेन कृष्णाकटाक्षेण बभूव दुःखम्
राज्य, धन किंवा मौल्यवान रत्न गमावल्यामुळे इतका दुःख झाला नाही, जितका कृष्णेच्या लाज आणि संतापाने भरलेल्या कटाक्षामुळे झाला.
दुःशासनश्चापि समीक्ष्य कृष्णा- मवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान्। आधूय वेगेन विसञ्ज्ञकल्पा- मुवाच दासीति हसन्सशब्दम्
दुःशासनाने पाहिले की कृष्णा आपल्या दुर्दैवी पतींकडे पाहते आहे, तेव्हा त्याने तिला जोरात ओढले, ती बेशुद्ध व्हावी इतकी, आणि मोठ्याने हसत तिला दासी म्हणून हिणवले.
कर्णस्तु तद्वाक्यमतीव हृष्टः सम्पूजयामास हसन्सशब्दम्। गान्धारराजः सुबलस्य पुत्र- स्तथैव दुःशासनमभ्यनन्दत्
कर्ण त्या शब्दांनी फार आनंदी झाला, मोठ्याने हसत त्याचे कौतुक केले; आणि गांधाराचा राजा, सुभलाचा पुत्र, त्यानेही दुःशासनाचे समर्थन केले.
सभ्यास्तु ये तत्र बभूवुरन्ये ताभ्यामृते धार्तराष्ट्रेण चैव। तेषामभूद्दुः खमतीव कृष्णां दृष्ट्वा सभायां परिकृष्यमाणाम्
सभेत असलेल्या इतर सर्व सदस्यांना, धृतराष्ट्रपुत्र सोडून, कृष्णेला सभेत ओढले जाताना पाहून फार दुःख झाले.
न धर्मसौक्ष्म्यात्सुभगे विवेक्तुं शक्रोमि ते प्रश्नमिमं यथावत्। अस्वाम्यशक्तः पणितुं परस्वं स्त्रियाश्च भर्तुर्वशतां समीक्ष्य
धर्म किती सूक्ष्म आहे म्हणून, हे भाग्यवती, मी तुझ्या प्रश्नाचे योग्य उत्तर देऊ शकत नाही; जो स्वतःचा नाही, तो दुसऱ्याचे काहीही दाव लावू शकत नाही, आणि स्त्री नेहमी पतीच्या अधीन असते.
त्यजेत सर्वां पृथिवीं समृद्धां युधिष्ठिरो धर्ममथो न जह्यात्। उक्तं जितोऽस्मीति च पाण्डवेन तस्मान्न शक्नोमि विवेक्तुमेतत्
युधिष्ठिर संपूर्ण समृद्ध पृथ्वी सोडू शकतो, पण धर्म कधीच सोडत नाही; आणि पांडवाने 'मी हरलो' असे जाहीर केले आहे, म्हणून मी हे प्रकरण सोडवू शकत नाही.
द्व्यूतेऽद्वितीयः शकुनिर्नरेषु कुन्तीसुतस्तेन निसृष्टकामः। न मन्यते तां निकृतिं युधिष्ठिर- स्तस्मान् ते प्रश्नमिमं ब्रवीमि
जुगारात शकुनी माणसांत सर्वांत चतुर होता, आणि कुंतीपुत्र त्याच्या इच्छेने खेळला; युधिष्ठिराला फसवणूक कळली नाही, म्हणून मी हा प्रश्न तुझ्यापुढे मांडतो.
आहूय राजा कुशलैरनार्यै- र्दुष्टात्मभिर्नैकृतिकैः सभायाम्। द्यूतप्रियैर्नातिकृतप्रयत्नः कस्मादयं नाम निसृष्टकामः
कुशल पण नीच, दुष्ट आणि कपटी, जुगारात आसक्त, फारसे प्रयत्न न करणारे—अशा लोकांनी बोलावल्यावर, कुंतीपुत्र इतका जुगार खेळायला का तयार झाला?
अशुद्धभावैर्निकृतिप्रवृत्तै- रबुध्यमानः कुरुपाण्डवाग्र्यः। सम्भूय सर्वैश्च जितोऽपि यस्मा- त्पश्चादयं कैतवमभ्युपेतः
त्यांच्या अपवित्र आणि कपटी हेतूंची जाणीव असूनही, कौरव-पांडवांपैकी श्रेष्ठ असलेला, सर्वांनी मिळून हरवला तरी, नंतरच त्याला फसवणूक झाल्याचे समजले.
तिष्ठन्ति चेमे कुरवः सभाया- मीशाः सुतानां च तथा स्नुपाणाम्। समीक्ष्य सर्वे मम चापि वाक्यं विब्रूत मे प्रश्नमिमं यथावत्
या सभेत हे कुरु, आपल्या मुला-मुलींच्या सूनांचे स्वामी, उपस्थित आहेत. माझ्या या प्रश्नावर सर्वांनी, आणि मीही, योग्य उत्तर द्यावे.
न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम्। नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्
जिथे वयोवृद्ध नाहीत, ती सभा खरी सभा नाही. जे धर्म सांगत नाहीत, ते वृद्ध नाहीत. जिथे सत्य नाही, तिथे धर्म नाही. आणि जे सत्य कपटाने माखलेले आहे, ते सत्य नाही.
तथा ब्रुवन्तीं करुणं रुदन्ती- मवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान्। दुःशासनः परुषाण्यप्रियाणि वाक्यान्युवाचामधुराणि चैव
ती अश्रू ढाळत, दुःखाने बोलत होती आणि आपल्या दीन पतीकडे पाहत होती. त्या वेळी दुःशासनाने तिला कठोर आणि अप्रिय, तसेच काही गोड शब्दही बोलले.
तां कृष्यमाणां च रजस्वलां च स्रस्तोत्तरीयामतदर्हमाणाम्। वृकोदरः प्रेक्ष्य युधिष्ठिरं च चकार कोपं परमार्तरूपः
ती ओढली जात होती, तिचे वस्त्र सैल झाले होते आणि ती अशा वागणुकीस पात्र नव्हती. हे पाहून भीम आणि युधिष्ठिर यांना प्रचंड राग आणि दुःख झाले.
पुरस्तात्करणीयं मे न कृतं कार्यमुत्तरम्। विह्वलाऽस्मि कृताऽनेन कर्षता बलिना बलात्
माझ्या कडून जे आधी करायला हवे होते, ते मी केले नाही. आता या बलवानाने मला जबरदस्तीने ओढल्यामुळे मी फारच व्याकुळ झाले आहे.
अभिवादं करोम्येषां कुरूणां कुरुसंसदि। न मे स्यादपराधोऽयं तदिदं न कृतं मया।। वैशम्पायन उवाच
या कुरुंच्या सभेत मी त्यांना वंदन करु इच्छिते. मी हे आधी केले नाही म्हणून माझी काही चूक ठरू नये.
सा तेन च समाधूता दुःखेन च तपस्विनी। पतिता विललापेदं सभायामतथोचिता
त्याच्या हातून आणि दुःखाने हललेली ती तापसिनी, सभेत पडली आणि अशा वागणुकीस न शोभणारी म्हणून रडू लागली.
स्वयंवरे यास्मि नृपैदृष्टा रङ्गे समागतैः। न दृष्टपूर्वा चान्यत्र साऽहमद्य सभां गता
स्वयंवराच्या वेळी, रंगभूमीवर जमलेल्या राजांनी मला पहिले होते. पण त्याशिवाय, आज सभेत जशी मी दिसते, तशी मी कधीच कुणाला दिसले नव्हते.
यां न वायुर्न चादित्यो दृष्टवन्तौ पुरा गृहे। साऽहमद्य सभामध्ये दृष्टास्मि जनसंसदि
जिला पूर्वी घरात वारा किंवा सूर्यसुद्धा कधी पाहू शकले नाहीत, ती मी आज या सभेत सर्वांच्या समोर उभी आहे.
यां न मृष्यन्ति वातेन स्पृश्यमानां गृहे पुरा। स्पृश्यमानां सहन्तेऽद्य पाण्डवास्तां दूरात्मना
जिला पूर्वी घरात वाऱ्याचा स्पर्शही सहन होत नव्हता, ती मी आज, पांडवांनी मन फिरवले म्हणून, दुसऱ्याच्या स्पर्शाला सहन करते.
मृष्यन्ति कुरवश्चेमे मन्ये कालस्य पर्ययम्। स्नुषां दुहितरं चैव क्लिश्यमानामनर्हतीम्
हे कुरु, मला वाटते, काळाची फेरी म्हणून, आपल्या सूनांना आणि मुलींना न शोभणारे दुःख सहन करत आहेत.
किंन्वतः कृपणं भूयो यदहं स्त्री सती शुभा। सभामध्यं विगाहेऽद्य क्व नु धर्मो महीक्षिताम्
मी एक सती, पवित्र स्त्री असूनही आज सभेत यावे लागते, याहून दुर्दैवी काय सांगू? राजांची नीती कुठे गेली?