स विज्ञेयः पुरुषोऽन्यत्रकामो निन्दाप्रशंसे हि तथा युनक्ति। जिह्वाऽऽत्मनो हृदयस्थं व्यनक्ति जानीमहे त्वन्मनसः प्रातिकूल्यम्
ज्याचे मन दुसरीकडे आहे, तो पुरुष ओळखावा, कारण स्तुती आणि निंदा एकत्र असतात; जीभ हृदयातील गोष्ट उघड करते, आणि आम्हाला तुझे मन आमच्याविरुद्ध आहे हे माहीत आहे.
उत्सङ्गे च व्याल इवाहितोऽसि मार्जरवत्पोषकं चोपहंसि। भर्तृघ्नं त्वां न हि पापीय आहु- स्तस्मात्क्षत्तः किं न बिभेषि पापात्
तू जणू मांडीवर ठेवलेला साप आहेस, आणि मांजरीसारखा आपल्या पालनकर्त्याला हानी पोहोचवतोस; तुला मालकाचा घात करणारा याहून वाईट म्हणत नाहीत—म्हणून, क्षत्त, तुला पापाची भीती का वाटत नाही?
जित्वा शत्रून्फलमाप्तं महद्वै माऽस्मान्क्षत्तः परुषामीह वोचः। द्विषद्भिस्त्वं सम्प्रयोगाभिनन्दी मुहुर्देषं यासि नः सम्प्रयोगात्
शत्रूंना जिंकून मोठं फळ मिळालं आहे; पण क्षत्त, इथे आमच्याशी कठोर बोलू नकोस. तुला शत्रूंसोबत वाद घालायला आवडतं, पण प्रत्यक्ष प्रसंग आला की, तू वारंवार आम्हाला सोडून जातोस.
अमित्रतां याति नरोऽक्षमं ब्रुव- न्निगूहते गुह्यममित्रसंस्तवे। तदाश्रितोऽपत्रप किं नु बाधसे यदिच्छसि त्वं तदिहाभिभाषतसे
जो माणूस असह्य बोलतो, तो शत्रू बनतो; आणि तो शत्रूचं कौतुक करताना आपली गुपितं लपवतो. तू इथे आधार घेतलास, तरी लाज न बाळगता आम्हाला त्रास का देतोस? तुला काही सांगायचं असेल, तर ते इथे उघडपणे सांग.
मा नोऽवमंस्था विद्य मानस्तवेदं शिक्षस्व बुद्धिं स्थविराणां सकाशात्। यशो रक्षस्व विदुर सम्प्रणीतं मा व्यापृतः परकार्येशु भूस्त्वम्
आम्हाला कमी लेखू नकोस, आणि स्वतःच्या विद्वत्तेचा गर्व करू नकोस. मोठ्यांकडून शहाणपण शिक. विदुर, तुझं नाव चांगलं आहे, ते जप. दुसऱ्यांच्या कामात गुंतू नकोस.
अहं कर्तेति विदूर मा च मंस्था मा नो नित्यं परुषाणीह वोचः। न त्वां पृच्छामि विदुर यद्धितं मे स्वस्ति क्षत्तर्मा तितिक्षून् क्षिण् त्वम्
विदुर, 'सगळं मीच करतो' असं समजू नकोस, आणि इथे आम्हाला नेहमी कठोर बोलू नकोस. मी तुझ्याकडून माझ्या हिताचं विचारत नाही. क्षत्त, तुझं कल्याण असो; तू आता जाऊ शकतोस, कारण तू आम्हाला सहन करत नाहीस.
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता। तेनानुशिष्टः प्रवणादिवाम्भो यथा नियुक्तोऽस्ति तथा भवामि
एकच शासक असतो, दुसरा कोणी नाही. तो शासक गर्भात असलेल्या माणसालाही वश करतो. त्याच्या शिकवणीप्रमाणे मी वागतो, जसं पाणी उतरणीला जातं; जसं तो सांगतो, तसं मी करतो.
भिनत्ति शिरसा शैलमहिं भोजयते च यः। धीरेव कुरुते तस्य कार्याणामनुशासनम्। यो बलादनुशास्तीह सोऽमित्रं तेन विन्दति
जो डोक्याने डोंगर फोडू शकतो किंवा सापाला जेवायला घालू शकतो, त्याला शहाणपणानेच काम सांगावं. पण जो जबरदस्तीने शिकवतो, तो इथे फक्त शत्रू मिळवतो.
मित्रतामनुवृत्तं तु समुपेक्षत्यपण्डितः। दीप्य यः प्रदीप्ताग्निं प्राच्किरं नाभिधावति। भस्मापि न स विन्देत शिष्टं क्वचन भारत
जो मूर्ख आहे, तो निष्ठावान मित्राची दखल घेत नाही. जसा पेटलेल्या आगीत धावून न जाता तो ती विझवत नाही, तसाच तो कुठेही राखसुद्धा उरू देत नाही, हे भारत.
न वासयेत्पारवर्ग्यं द्विषन्तं विशेषतः क्षत्तरहितं मनुप्यम्। स यत्रेच्छसि विदुर तत्र गच्छ सुसान्त्विता ह्यसती स्त्री जहाति
शत्रू, विशेषतः ज्याचं रक्षण करणारा नाही, असा कोणी घरात ठेवू नये. विदुर, तुला जिथे जायचं असेल तिथे जा; जशी वाईट बाई चांगलं घर सोडून देते, तसं.
एतावता पुरुषं ये त्यजन्ति तेषां सख्यमन्तवद्ब्रूहि राजन्। राज्ञां हि चित्तानि परिप्लुतानि सान्त्वं दत्वा मुसलैर्घातयन्ति
अशा कारणासाठी जो माणूस सोडला जातो, त्यांची मैत्री किती काळ टिकते, हे सांग, राजा. राजांची मनं अस्थिर असतात; गोड बोलून ते शेवटी दंडाने मारतात.
अबालत्वं मन्यसे राजपुत्र बालोऽहमित्येव सुमन्दबुद्धे। यः सौहृदे पुरुषं स्थापयित्वा पश्चादेनं दूषयते स बालः
राजपुत्रा, तू मला 'मी लहान आहे' असं म्हणतोस, पण हे अगदी मूर्खपणाचं आहे. जो माणूस मैत्री मिळवून नंतर त्याची निंदा करतो, तोच खरा बालिश आहे.
न श्रेयसे नीयते मन्दबुद्धिः स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा। ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः
मूर्ख माणसाला कधीच चांगलं होत नाही, जसं ब्राह्मणाच्या घरी वाईट बाईनं काहीच चांगलं घडत नाही. नक्कीच, भारतवंशातील श्रेष्ठ पुरुषाला आनंद मिळणार नाही, जसा सहा वर्षांच्या मुलीच्या नवऱ्याला मिळत नाही.
अतः प्रियं चेदनुकाङ्क्षसे त्वं सर्वेषु कार्येषु हिताहितेषु स्त्रियश्च राजञ्जडपङ्गुकांश्च पृच्छ त्वं वै तादृशांश्चैव सर्वान्
म्हणून, तुला जे प्रिय वाटतं ते हवं असेल, तर सर्व कामांत, चांगल्या-वाईटात, स्त्रियांना, मूर्खांना, लंगड्यांना आणि अशा सगळ्यांना विचार, राजा.
लभ्यते खलु पापीयान्नरोऽनु प्रियवागिह। अप्रियस्य हि पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः
गोड बोलणारा माणूस सहज सापडतो; पण जे अप्रिय पण हितकारक बोलतात किंवा ऐकतात, असे फारच दुर्मिळ असतात.
यस्तु धर्मपरश्च स्याद्धित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये। अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्
पण जो धर्माला धरून, स्वामीच्या आवडीनिवडीकडे न पाहता, हितकारक पण अप्रिय गोष्टी सांगतो, त्याच्यामुळेच राजा खऱ्या अर्थाने समर्थ होतो.
अव्याधइजं कटुजं तीक्ष्णमुष्णं यशोमुषं परुषं पूतिगन्धिम्। सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य
जे कडू, तिखट, उष्ण, कीर्ती घालवणारं, कठोर, वास येणारं असतं—सज्जन माणसं ते पितात, पण दुर्जन नाही. राजन, तू आपला राग पिऊन शांत हो.
वैचित्रवीर्यस्य यशो धनं च वाञ्छाम्यहं सहपुत्रस्य शश्वत्। यथा तथा तेऽस्तु नमश्चतेऽस्तु ममापि च स्वस्ति दिशन्तु विप्राः
मला नेहमी विचित्रवीर्य आणि त्याच्या मुलांचं यश आणि संपत्ती हवी आहे. तसंच होवो, तुला नमस्कार. ब्राह्मणांनी मलाही कल्याण द्यावं.
आशीविषान्नेत्रविषान्कोपयेन्न च पण्डितः। एवं तेऽहं वदामीदं प्रयतः कुरुनन्दन
ज्यांच्या डोळ्यात सापासारखा विष आहे, अशांना किंवा विषारी लोकांना शहाणा माणूस कधीच चिडवत नाही. कुरुनंदना, मी हे तुला काळजीपूर्वक सांगितलं.
बहुवित्तं पराजैषीः पाण्डवानां युधिष्ठिर। आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम्
युधिष्ठिरा, तू पांडवांना हरवून खूप धन मिळवलं आहेस. कुंतीपुत्रा, अजून काही धन शिल्लक असेल तर ते सांग.
मम वित्तमसङ्ख्येयं यदहं वेद सौबल। अथ त्वं शकुने कस्माद्वित्तं समनुपृच्छसि
माझं धन किती आहे याला मोजमापच नाही, हे मला जितकं माहीत आहे तितकंच सांगतो, सुभलाच्या पुत्रा. मग शकुनी, तू माझ्या संपत्तीबद्दल का विचारतोस?
अयुतं प्रयुतं चैव शङ्कुं पद्मं तथार्बुदम्। खर्वं शङ्खं निखर्वं च महापद्मं च कोटयः
दहा हजार, एक लाख, शंकू, पद्म, अर्बुद, खरव, शंख, निखर्व, महापद्म आणि कोट्या—
मध्यं चैव परार्धं च सपरं चात्र पण्यताम्। एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया
मध्यम, परार्ध, सपार—हे सगळं पणात धरलं जातं. हेच माझं धन आहे, राजन; आणि हेच मी तुझ्याशी पणाला लावतो.
एतच्छुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत
हे ऐकून, ठरवून आणि फसवणूक स्वीकारून, शकुनीने युधिष्ठिराला सांगितलं, 'तू हरलास.'
गवाश्वं बहुधेनूकमसङ्ख्येयमजाविकम्। यत्किञ्चिदनु पर्णाशां प्राक् सिन्धोरपि सौबल। एतन्मम धनं सर्वं तेन दीव्याम्यहं त्वया
गायी, घोडे, मोजता न येणाऱ्या मेंढ्या आणि शेळ्या, पर्णकुट्यांपलीकडचं जे काही आहे, सिंधूच्या पूर्वेला जे काही आहे, सुभलाच्या पुत्रा—हे सगळं माझं धन आहे; आणि हेच मी तुझ्याशी पणाला लावतो.
एतच्छुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत
हे ऐकून, ठरवून आणि फसवणूक स्वीकारून, शकुनीने युधिष्ठिराला सांगितलं, 'तू हरलास.'
पुरं जनपदो भूमिरब्राह्मणधनैः सह। अब्राह्मणाश्च पुरुषा राजञ्शिष्टं धनं मम। एतद्राजन्मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया
नगर, प्रदेश, जमीन, ब्राह्मणांव्यतिरिक्तचं धन आणि ब्राह्मण नसलेले लोक, राजन—हे उरलेलं धन माझं आहे. हेच मी तुझ्याशी पणाला लावतो.
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत
हे ऐकून, ठरवून आणि फसवणूक स्वीकारून, शकुनीने युधिष्ठिराला सांगितलं, 'तू हरलास.'
राजपुत्रा इमे राजञ्छोमन्ते यैर्विभूषिताः। कुम्डलानि च निष्काश्च सर्वं राजविभूषणम्। एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया
हे राजपुत्र, राजन, जे दागिने, कुंडले, निसर्ग, आणि सर्व राजवस्त्रांनी सजले आहेत—हे सगळं माझं धन आहे, राजन; हेच मी तुझ्याशी पणाला लावतो.
एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत
हे ऐकून, ठरवून आणि फसवणूक स्वीकारून, शकुनीने युधिष्ठिराला सांगितलं, 'तू हरलास.'