प्रातिपेयाः शान्तनवा भीमसेनाः सबाह्निकाः। दुर्योधनापराधेन कृच्छ्रं प्राप्स्यन्ति सर्वशः
शांतनूचे पुत्र आणि भीमसेन आपापल्या सैन्यासह, दुर्योधनाच्या अपराधामुळे सर्वांनीच मोठ्या संकटाला सामोरे जावे लागेल.
दुर्योधनो मदेनैव क्षेमं व्यपोहति। विषाणं गौरिव मदात्स्वयमारुजतेत्मनः
दुर्योधन गर्वाने अंध झाला आहे आणि आपल्या कल्याणाचा नाश करतो, जसा मदाने वेडा झालेला बैल स्वतःचे शिंग तोडतो.
यश्चित्तमन्वेति परस्य राजन् वीरः कविः स्वामवमत्य दृष्टिम्। नावं समुद्र इव बालनेत्रा- मारुह्य घोरे व्यसने निमज्जेत्
राजन, जो वीर किंवा बुद्धिमान दुसऱ्याच्या मनानुसार वागतो आणि स्वतःच्या दृष्टिकोनाकडे दुर्लक्ष करतो, तो जणू समुद्रात बालकाच्या डोळ्यांनी चालवलेली नौका आहे—तो भयंकर संकटात बुडतो.
दुर्योधनो ग्लहते पाण्डवेन प्रीयायसे त्वं जयतीति तच्च। अतिनर्मा जायते संप्रहारो यतो विनाशः समुपैति पुंसाम्
दुर्योधन पांडवाशी जुगार खेळतो आणि तू आनंदित होतोस, 'तो जिंकेल' असे समजतोस; पण अती विनोदातून वाद निर्माण होतो आणि त्यातून माणसांचा नाश होतो.
आकर्षस्तेऽवाक्फलः सुप्रणीतो हृदि प्रौढो मन्त्रपदः समाधिः। युधिष्ठिरेण कलहस्तवाय- मचिन्तितोऽभिमतः स्वबन्धुना
तुझी ओढ फुकाची आहे, जरी ती योग्य मार्गाने चालली तरी; तुझ्या हृदयात खोल रुजलेला सल्ला युधिष्ठिराशी वादासाठीच ठरला आहे, तो न विचारता, पण आपल्या नातलगांना हवा आहे.
प्रातिपेयाः शान्तनवाः शृणुध्वं काव्यां वाचं संसदि कौरवाणाम्। वैश्वानरं प्रज्वलितं सुघोरं मा यास्यध्वं मन्दमनुप्रपन्नः
शांतनूचे पुत्रांनो, सभेत कौरवांच्या वतीने सांगितलेली ही काव्यमय वाणी ऐका; मंदपणे चालत, त्या प्रज्वलित भयंकर अग्नीत जाऊ नका.
यदा मन्युं पाण्डवोऽजातशत्रु- र्न संयच्छेदक्षमदाभिभूतः। वृकोदरः सव्यसाची यमौ च कोऽत्र द्वीपः स्यात्तुमुले वस्तदानीम्
जेव्हा पांडव, अजतशत्रू, रागाने भरून आपला कोप आवरू शकत नाही, आणि भीम, सव्यसाची व जुळे त्याच्यासोबत येतात, तेव्हा त्या प्रचंड युद्धात कोण टिकू शकेल?
महाराज प्रभवस्त्वं धनानां पुरा द्यूतान्मनसा यावदिच्छेः। बहुवित्तान्पाण्डवांश्चेज्जयस्त्वं किं ते तत्स्याद्वसु विन्देह पार्थान्
महान राजा, तूच संपत्तीचा मूळ आहेस; जोपर्यंत तुझ्या मनात जुगाराची इच्छा आहे, पांडवांचे खूप धन जिंकलास तरी, ते धन तुला काय उपयोगाचे? पृथेचे पुत्र जिंक.
जानीमहे देवितं सौबलस्य वेद द्यूते निकृतिं पार्वतीयः। यतः प्राप्तः शकुनिस्तत्र यातु मा यूयुधो भारत पाण्डवेयान्
आपण सौबलाच्या फसवणुकीचे रहस्य जाणतो; पार्वतीपुत्राला जुगारातील कपट माहीत आहे. शकुनी यासाठी आला आहे, तर त्याला जाऊ दे; भारत, पांडवांशी युद्ध करू नकोस.
परेषामेव यशसा श्लोघसे त्वं सदा क्षत्तः कुत्सयन्धार्तराष्ट्रान्। जानीमहे विदुर यत्प्रियस्त्वं बालानिवास्मानवमन्यसे नित्यमेव
क्षत्त, तू नेहमी इतरांच्या कीर्तीचे कौतुक करतोस आणि धृतराष्ट्रपुत्रांना कमी लेखतोस; विदुर, आम्हाला माहीत आहे की तू पक्षपाती आहेस आणि आम्हाला नेहमी मुलांसारखे वागवतोस.
स विज्ञेयः पुरुषोऽन्यत्रकामो निन्दाप्रशंसे हि तथा युनक्ति। जिह्वाऽऽत्मनो हृदयस्थं व्यनक्ति जानीमहे त्वन्मनसः प्रातिकूल्यम्
ज्याचे मन दुसरीकडे आहे, तो पुरुष ओळखावा, कारण स्तुती आणि निंदा एकत्र असतात; जीभ हृदयातील गोष्ट उघड करते, आणि आम्हाला तुझे मन आमच्याविरुद्ध आहे हे माहीत आहे.
उत्सङ्गे च व्याल इवाहितोऽसि मार्जरवत्पोषकं चोपहंसि। भर्तृघ्नं त्वां न हि पापीय आहु- स्तस्मात्क्षत्तः किं न बिभेषि पापात्
तू जणू मांडीवर ठेवलेला साप आहेस, आणि मांजरीसारखा आपल्या पालनकर्त्याला हानी पोहोचवतोस; तुला मालकाचा घात करणारा याहून वाईट म्हणत नाहीत—म्हणून, क्षत्त, तुला पापाची भीती का वाटत नाही?
जित्वा शत्रून्फलमाप्तं महद्वै माऽस्मान्क्षत्तः परुषामीह वोचः। द्विषद्भिस्त्वं सम्प्रयोगाभिनन्दी मुहुर्देषं यासि नः सम्प्रयोगात्
शत्रूंना जिंकून मोठं फळ मिळालं आहे; पण क्षत्त, इथे आमच्याशी कठोर बोलू नकोस. तुला शत्रूंसोबत वाद घालायला आवडतं, पण प्रत्यक्ष प्रसंग आला की, तू वारंवार आम्हाला सोडून जातोस.
अमित्रतां याति नरोऽक्षमं ब्रुव- न्निगूहते गुह्यममित्रसंस्तवे। तदाश्रितोऽपत्रप किं नु बाधसे यदिच्छसि त्वं तदिहाभिभाषतसे
जो माणूस असह्य बोलतो, तो शत्रू बनतो; आणि तो शत्रूचं कौतुक करताना आपली गुपितं लपवतो. तू इथे आधार घेतलास, तरी लाज न बाळगता आम्हाला त्रास का देतोस? तुला काही सांगायचं असेल, तर ते इथे उघडपणे सांग.
मा नोऽवमंस्था विद्य मानस्तवेदं शिक्षस्व बुद्धिं स्थविराणां सकाशात्। यशो रक्षस्व विदुर सम्प्रणीतं मा व्यापृतः परकार्येशु भूस्त्वम्
आम्हाला कमी लेखू नकोस, आणि स्वतःच्या विद्वत्तेचा गर्व करू नकोस. मोठ्यांकडून शहाणपण शिक. विदुर, तुझं नाव चांगलं आहे, ते जप. दुसऱ्यांच्या कामात गुंतू नकोस.
अहं कर्तेति विदूर मा च मंस्था मा नो नित्यं परुषाणीह वोचः। न त्वां पृच्छामि विदुर यद्धितं मे स्वस्ति क्षत्तर्मा तितिक्षून् क्षिण् त्वम्
विदुर, 'सगळं मीच करतो' असं समजू नकोस, आणि इथे आम्हाला नेहमी कठोर बोलू नकोस. मी तुझ्याकडून माझ्या हिताचं विचारत नाही. क्षत्त, तुझं कल्याण असो; तू आता जाऊ शकतोस, कारण तू आम्हाला सहन करत नाहीस.
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता। तेनानुशिष्टः प्रवणादिवाम्भो यथा नियुक्तोऽस्ति तथा भवामि
एकच शासक असतो, दुसरा कोणी नाही. तो शासक गर्भात असलेल्या माणसालाही वश करतो. त्याच्या शिकवणीप्रमाणे मी वागतो, जसं पाणी उतरणीला जातं; जसं तो सांगतो, तसं मी करतो.
भिनत्ति शिरसा शैलमहिं भोजयते च यः। धीरेव कुरुते तस्य कार्याणामनुशासनम्। यो बलादनुशास्तीह सोऽमित्रं तेन विन्दति
जो डोक्याने डोंगर फोडू शकतो किंवा सापाला जेवायला घालू शकतो, त्याला शहाणपणानेच काम सांगावं. पण जो जबरदस्तीने शिकवतो, तो इथे फक्त शत्रू मिळवतो.
मित्रतामनुवृत्तं तु समुपेक्षत्यपण्डितः। दीप्य यः प्रदीप्ताग्निं प्राच्किरं नाभिधावति। भस्मापि न स विन्देत शिष्टं क्वचन भारत
जो मूर्ख आहे, तो निष्ठावान मित्राची दखल घेत नाही. जसा पेटलेल्या आगीत धावून न जाता तो ती विझवत नाही, तसाच तो कुठेही राखसुद्धा उरू देत नाही, हे भारत.
न वासयेत्पारवर्ग्यं द्विषन्तं विशेषतः क्षत्तरहितं मनुप्यम्। स यत्रेच्छसि विदुर तत्र गच्छ सुसान्त्विता ह्यसती स्त्री जहाति
शत्रू, विशेषतः ज्याचं रक्षण करणारा नाही, असा कोणी घरात ठेवू नये. विदुर, तुला जिथे जायचं असेल तिथे जा; जशी वाईट बाई चांगलं घर सोडून देते, तसं.
एतावता पुरुषं ये त्यजन्ति तेषां सख्यमन्तवद्ब्रूहि राजन्। राज्ञां हि चित्तानि परिप्लुतानि सान्त्वं दत्वा मुसलैर्घातयन्ति
अशा कारणासाठी जो माणूस सोडला जातो, त्यांची मैत्री किती काळ टिकते, हे सांग, राजा. राजांची मनं अस्थिर असतात; गोड बोलून ते शेवटी दंडाने मारतात.
अबालत्वं मन्यसे राजपुत्र बालोऽहमित्येव सुमन्दबुद्धे। यः सौहृदे पुरुषं स्थापयित्वा पश्चादेनं दूषयते स बालः
राजपुत्रा, तू मला 'मी लहान आहे' असं म्हणतोस, पण हे अगदी मूर्खपणाचं आहे. जो माणूस मैत्री मिळवून नंतर त्याची निंदा करतो, तोच खरा बालिश आहे.
न श्रेयसे नीयते मन्दबुद्धिः स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा। ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः
मूर्ख माणसाला कधीच चांगलं होत नाही, जसं ब्राह्मणाच्या घरी वाईट बाईनं काहीच चांगलं घडत नाही. नक्कीच, भारतवंशातील श्रेष्ठ पुरुषाला आनंद मिळणार नाही, जसा सहा वर्षांच्या मुलीच्या नवऱ्याला मिळत नाही.
अतः प्रियं चेदनुकाङ्क्षसे त्वं सर्वेषु कार्येषु हिताहितेषु स्त्रियश्च राजञ्जडपङ्गुकांश्च पृच्छ त्वं वै तादृशांश्चैव सर्वान्
म्हणून, तुला जे प्रिय वाटतं ते हवं असेल, तर सर्व कामांत, चांगल्या-वाईटात, स्त्रियांना, मूर्खांना, लंगड्यांना आणि अशा सगळ्यांना विचार, राजा.
लभ्यते खलु पापीयान्नरोऽनु प्रियवागिह। अप्रियस्य हि पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः
गोड बोलणारा माणूस सहज सापडतो; पण जे अप्रिय पण हितकारक बोलतात किंवा ऐकतात, असे फारच दुर्मिळ असतात.
यस्तु धर्मपरश्च स्याद्धित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये। अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्
पण जो धर्माला धरून, स्वामीच्या आवडीनिवडीकडे न पाहता, हितकारक पण अप्रिय गोष्टी सांगतो, त्याच्यामुळेच राजा खऱ्या अर्थाने समर्थ होतो.
अव्याधइजं कटुजं तीक्ष्णमुष्णं यशोमुषं परुषं पूतिगन्धिम्। सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य
जे कडू, तिखट, उष्ण, कीर्ती घालवणारं, कठोर, वास येणारं असतं—सज्जन माणसं ते पितात, पण दुर्जन नाही. राजन, तू आपला राग पिऊन शांत हो.
वैचित्रवीर्यस्य यशो धनं च वाञ्छाम्यहं सहपुत्रस्य शश्वत्। यथा तथा तेऽस्तु नमश्चतेऽस्तु ममापि च स्वस्ति दिशन्तु विप्राः
मला नेहमी विचित्रवीर्य आणि त्याच्या मुलांचं यश आणि संपत्ती हवी आहे. तसंच होवो, तुला नमस्कार. ब्राह्मणांनी मलाही कल्याण द्यावं.
आशीविषान्नेत्रविषान्कोपयेन्न च पण्डितः। एवं तेऽहं वदामीदं प्रयतः कुरुनन्दन
ज्यांच्या डोळ्यात सापासारखा विष आहे, अशांना किंवा विषारी लोकांना शहाणा माणूस कधीच चिडवत नाही. कुरुनंदना, मी हे तुला काळजीपूर्वक सांगितलं.
बहुवित्तं पराजैषीः पाण्डवानां युधिष्ठिर। आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम्
युधिष्ठिरा, तू पांडवांना हरवून खूप धन मिळवलं आहेस. कुंतीपुत्रा, अजून काही धन शिल्लक असेल तर ते सांग.