अद्रोहसमंय कृत्वा चिच्छेद नमुचेः शिरः। शक्रः साऽभिमता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी
इंद्राने नमुचिसोबत वैर न करण्याचा करार करूनही त्याचं शिर कापलं; शत्रूशी असं वागणं हेच सनातन वर्तन मानलं जातं.
द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव। राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्
साप जसा बिलात राहणाऱ्यांना गिळतो, तसं हे दोन लोक पृथ्वी गिळते—जो राजा विरोध करत नाही आणि जो ब्राह्मण प्रवास करत नाही.
नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशाम्पते। येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः
माणसाला जन्मतः कोणताही शत्रू नसतो, राजाधिराज; ज्याच्याशी आपली स्वार्थसिद्धी जुळत नाही, तोच खरा शत्रू असतो.
शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात्समुपेक्षते। व्याधिराप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः
जो मोहाने शत्रूच्या वाढत्या बळाकडे दुर्लक्ष करतो, तो जणू आजार वाढू देतो आणि स्वतःचं मूळ छाटतो.
अल्पोऽपि ह्यरिरत्यर्थं वर्धमानः पराक्रमैः। वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षमन्तिकात्
लहानसा शत्रूही, जर त्याची ताकद खूप वाढली, तर तो जवळच्याच झाडाला मूळातून पोखरणाऱ्या वाळवीसारखा नष्ट करतो.
आजमीढ रिपोर्लक्ष्मीर्मा ते रोचिष्ट भारत। एष भारः सत्ववतां न यः शिरसि धिष्ठितः
अजमीड्ह वंशज, शत्रूची श्रीमंती तुला आवडू नये, भारत. हे ओझं फक्त बलवानांसाठी आहे, ज्याच्या डोक्यावर ते येतं त्याच्यासाठी नाही.
जन्मवृद्धिमिवार्थानां यो वृद्धिमाभिकाङ्क्षते। एधते ज्ञातिषु स वै सद्यो वृद्धिर्हि विक्रमः
जो आपल्या संततीच्या वाढीसारखी संपत्तीची वाढ इच्छितो, तो आपल्या नातलगांत फुलतो; कारण वाढ हेच खरे शौर्य आहे.
नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति। अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शयिष्ये वा हतो युधि
पांडवांचं राज्य मिळवल्याशिवाय माझ्या मनात शंका राहील; मी ती श्री मिळवेन किंवा युद्धात मारला जाईन.
एतादृशस्य किं मेऽद्य जीवितेन विशाम्पते। वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं स्वस्थिरवृद्धयः
राजाधिराज, आज मला या जीवनाचा काय उपयोग, जेव्हा पांडव नेहमीच वाढत आहेत आणि आपण तसेच राहतो, वाढत नाही.
यां त्वमेतां श्रियं पाण्डुपुत्रे युधिष्ठिरे। तप्यसे तां हरिष्यामि द्यूतेन जयतां वर
ज्या युधिष्ठिरामध्ये, पांडुपुत्रात, असलेल्या श्रीसाठी तू दुःखी आहेस, ती मी जुगाराने मिळवून दाखवीन, जयात सर्वोच्च असलेल्या.
आहूयतां परं राजन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अगत्वा संशयमहमयुद्ध्वा च चमूमुखे
राजा, कुंतीपुत्र युधिष्ठिराला बोलावावं; तो आला नाही तर मला शंका येईल, आणि तो सभेत खेळला नाही तरीही.
अक्षान्क्षिपन्नक्षतः सन्विद्वानविदुषो जये। ग्लहान्धनूंषि मे विद्धि शरानक्षांश्च भारत
तो जिंकण्यात जाणकार असो वा नसो, त्याने न घाबरता फासे टाकावेत; भारत, माझे फासे म्हणजे बाण आहेत आणि दाव म्हणजे माझे धनुष्य.
अक्षाणां हृदयं मे ज्यां रथं विद्धि ममास्फुरम्
माझ्या मनासारखे हे फासे आहेत, आणि माझ्या रथाची दोरीसारखी ही कमान आहे, जी मला आतून हलवते.
अयमुत्सहते राजच्छ्रियमाहर्तुमक्षवित्। द्यूतेन पाण्डुपुत्रेभ्यस्तदनुज्ञातुमर्हसि
हा कुशल फासेबाज पांडुपुत्रांकडून फास्याच्या खेळात राजसंपत्ती जिंकू शकतो; त्यामुळे तू त्याला परवानगी द्यावी.
स्थितोऽस्मि शासने भ्रातुर्विदुरस्य महात्मनः। तेन सङ्गम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम्
मी माझ्या विद्वान भाऊ विदुराच्या आज्ञेत उभा आहे; त्याच्याशी बोलून या कामाचा निर्णय मी ठरवीन.
कृष्णादभ्याधिकः सोऽपि क्षत्ता बोद्धा विशाम्पते। केवलं धर्ममेवाह न तद्विजयसाधकम्
विदुर कृष्णापेक्षा जास्त समजूतदार असला तरी, तो नेहमी धर्माचाच विचार करतो, विजय मिळवण्याचा नाही.
जयश्च धर्मतोपेतस्तथैव भरतर्षभ। तस्माद्विनयतो जेता तावुभौ च विरोधिनौ
धर्मासोबत मिळणारा विजयही तितकाच महत्त्वाचा आहे, म्हणून जो नम्रतेने वागतो तो दोन्ही विरोधकांवर जिंकेल.
व्यपनेष्यति ते बुद्धिं विदुरो मुक्तसंशयः। पाण्डवानां हिते युक्तो न तथा मम कौरव
विदुर, ज्याच्या मनात शंका नाही, तो तुझा निर्णय बदलून टाकेल; कारण तो पांडवांच्या हितासाठीच झटतो, माझ्यासाठी नाही.
नारभेतान्यसामर्थ्यात्पुरुषः कार्यमात्मनः। मतिसाम्यं द्वयोर्नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन
मनुष्याने आपल्या शक्तीपेक्षा जास्त मोठे काम हाती घ्यायला नको; या बाबतीत दोन्ही बाजूंच्या बुध्दीमध्ये समानता नाही.
भयं परिहरन्मत्त आत्मानं परिपालयन्। वर्षासु क्लिन्नवटवत्तिष्ठन्नैवावसीदति
भीती टाळून, स्वतःचे रक्षण करत, माणूस पावसात भिजलेल्या वडाच्या झाडासारखा उभा राहतो, पण कधीच कोसळत नाही.
न व्याधयो नापि यमः प्राप्तुं श्रेयः प्रतीक्षते। यावदेव भवेत्कल्पस्तावच्छ्रेयः समाचरेत्
रोग किंवा मृत्यू कुणाची वाट पाहत नाहीत; जोपर्यंत शरीर साथ देतं, तोपर्यंत चांगलं कार्य करावं.
सर्वथा पुत्र बलिभिर्विग्रहो मे रोचते। वैरं विकारं सृजति तद्वै शस्त्रमनायसम्
माझ्या बलवान मुलांशी संघर्ष मला सर्व प्रकारे आवडतो; वैर मनात विकृती निर्माण करतं, आणि तेच शस्त्र आहे जे इजा करत नाही.
अनर्थमर्थं मन्यसे राजपुत्र सङ्ग्रन्थनं कलहस्यातियाति। तद्वै प्रवृत्तं तु यथाकथञ्चित् सृजेदसीन्निशितान्सायकांश्च
राजपुत्रा, तू अपयशालाच यश समजतोस; वादाचा गुंता सर्व मर्यादा ओलांडतो. एकदा सुरू झाला की, तो कधीही धारदार तलवारी आणि बाण निर्माण करू शकतो.
द्यूते पुराणैर्व्यवहारः प्रणीत- स्तत्रात्ययो नास्ति न सम्प्रहारः। तद्रोचतां शकुनेर्वाक्यमद्य सभां क्षिप्रं त्वमिहाज्ञापयस्व
फास्याच्या खेळात प्राचीन पद्धतीनेच वागावं लागतं; तिथे ना संकट असतं, ना भांडण. आज शकुनिचं म्हणणं मान्य कर, आणि सभेला लवकर आज्ञा दे.
स्वर्गद्वारं दीव्यतां नो विशिष्टं तद्वर्तिनां चापि तथैव युक्तम्। भवेदेवं ह्यात्मना तुल्यमेव दुरोदरं पाण्डवैस्त्वं कुरुष्व
आपल्यासाठी फास्याचा खेळ म्हणजे स्वर्गाचे दार आहे, आणि त्या मार्गावर चालणाऱ्यांसाठीही ते योग्य आहे. म्हणून, हे सर्वांसाठी सारखंच असावं; तू पांडवांसोबत फास्याचा खेळ आयोजित कर.
वाक्यं न मे रोचते यत्त्वयोक्तं यत्ते प्रियं तत्क्रियतां नरेन्द्र। पश्चात्तप्स्यसे तदुपाक्रम्य वाक्यं न हीदृशं भावि वचो हि धर्म्यम्
तुझं बोलणं मला आवडलं नाही; पण तुला जे हवंय ते कर. नंतर तुला त्याचा पश्चाताप होईल; असं बोलणं ना योग्य आहे, ना भविष्यात घडणारे.
दृष्टं ह्येतद्विदुरेणै सर्वं विपश्चिता बुद्धिविद्यानुगेन। तदेवैतदवशस्याभ्युपैति महद्भयं क्षत्रियजीवघाति
हे सर्व विदुराने, ज्याला बुद्धी आणि ज्ञानाचा आधार आहे, आधीच ओळखलं आहे. त्याचं ऐकून न पाळल्यास मोठं संकट येतं, जे क्षत्रियांचे प्राण घेऊ शकतं.
एवमुक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी दैवं मत्वा परमं दुस्तरं च। शशासोच्चैः पुरुषान्पुत्रवाक्ये स्थितो राजा दैवसंमूढचेताः
असं बोलून, धृतराष्ट्राने, सर्वश्रेष्ठ आणि टाळता न येणाऱ्या नशिबाचा विचार करून, आपल्या मुलाच्या म्हणण्याप्रमाणे मोठ्याने आज्ञा दिली, आणि राजा नशिबाच्या गोंधळात उभा राहिला.
सहस्रस्तम्भां हेमवैदूर्यचित्रां शतद्वारां तोरणस्फाटिकाढ्याम्। सभामग्र्यां क्रोशमात्रायतां मे तद्विस्तारामाशु कुर्वन्तु युक्ताः
हजार सोन्याच्या आणि वैडूर्याच्या खांबांनी सजलेली, शंभर दरवाजे आणि स्फटिकाच्या कमानी असलेली, एक कोस लांब अशी भव्य सभा कुशल लोकांनी लवकर तयार करावी.
श्रुत्वा तस्य त्वरिता निर्विशङ्काः प्राज्ञा दक्षास्तां तदा चक्रुराशु। सर्वद्रव्याण्युपजह्रुः सभायां सहस्रशः शिल्पिनश्चैव युक्ताः
त्याची आज्ञा ऐकून, हुशार आणि कुशल कारागीरांनी कोणतीही शंका न ठेवता ती सभा पटकन बांधली; हजारो वस्तू सभेत आणल्या, आणि सर्व कलावंत तयार होते.