न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वमनुशासिता। भविष्यमर्थमाख्यासि सर्वदा कृत्यमात्मनः
हे धृतराष्ट्रपुत्र माझे खरे आप्त नाहीत, कारण त्यांना तूच शिकवतोस; तू नेहमी स्वतःच्या फायद्याचंच सांगतोस.
परनेयोऽग्रणीर्यस्य स मार्गान्प्रतिमुह्यति। पन्थानमनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः
ज्याचा पुढारीच चुकीच्या मार्गावर आहे, त्याच्या मागे जाणारे लोक कसे बरोबर राहतील?
राजन्परिणतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः। प्रतिपन्नान्स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम्
राजा, तू परिपक्व बुद्धीचा आहेस, वडीलधाऱ्यांची सेवा करतोस आणि इंद्रियांवर विजय मिळवला आहेस, तरीही आमच्यासारख्या आपल्या कामात गुंतलेल्या लोकांना तू फारच गोंधळात टाकतोस.
लोकवृत्ताद्राजवृत्तमन्यदाह बृहस्पतिः। तस्माद्राज्ञाऽप्रमत्तेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि
बृहस्पती म्हणतो की, राजाचे आचरण हे सामान्य लोकांपेक्षा वेगळे असते; म्हणून राजा नेहमीच आपला स्वार्थ काळजीपूर्वक पाहावा.
क्षत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता। स वै धर्मस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ का परीक्षणा
राजा, क्षत्रियाचा उदरनिर्वाह जिंकण्यातच असतो. तो धर्म आहे की अधर्म, हे त्याच्या कर्तव्याच्या बाबतीत विचारायचं नसतं.
प्रकालयेद्दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः। प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां जिघृक्षुर्भरतर्षभ
भरतश्रेष्ठा, सारथी जसा चाबकाने घोडे सगळ्या दिशांना पळवतो, तसा तो शत्रूची तेजस्वी संपत्ती मिळवण्यासाठी धडपडतो.
प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा योगो योऽरिं प्रबाधते। तद्वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम्
शत्रूवर मात करणारी युक्ती ती लपलेली असो वा उघड, तीच खऱ्या अर्थाने शस्त्र आहे; फक्त कापणे हे शस्त्र नाही, हे शस्त्रज्ञ जाणतात.
शत्रुश्चैव हि मित्रं च न लेख्यं न च मातृका। यो वै सन्तापयति यं स शत्रुः प्रोच्यते नृप
राजा, शत्रुत्व किंवा मैत्री कुठेही लिहिलेली नसते. जो दुसऱ्याला त्रास देतो, तोच खरा शत्रू समजावा.
असन्तोषः श्रियो मूलं तस्मात्तं कामयाम्यहम्। समुच्छ्रये यो यतते स राजन्परमो नयः
असमाधान हेच श्रीमंतीचे मूळ आहे, म्हणून मी तेच हवं असं म्हणतो. जो उन्नतीसाठी प्रयत्न करतो, राजा, तोच खरी नीती पाळतो.
ममत्वं हि न कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा। पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजध्रमं हि तं विदुः
सत्ता किंवा संपत्ती यावर आपलेपणा धरू नये; कारण आधी मिळवलेली गोष्ट दुसरे लोक घेऊ शकतात—हेच राजधर्म आहे.
अद्रोहसमंय कृत्वा चिच्छेद नमुचेः शिरः। शक्रः साऽभिमता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी
इंद्राने नमुचिसोबत वैर न करण्याचा करार करूनही त्याचं शिर कापलं; शत्रूशी असं वागणं हेच सनातन वर्तन मानलं जातं.
द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव। राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्
साप जसा बिलात राहणाऱ्यांना गिळतो, तसं हे दोन लोक पृथ्वी गिळते—जो राजा विरोध करत नाही आणि जो ब्राह्मण प्रवास करत नाही.
नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशाम्पते। येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः
माणसाला जन्मतः कोणताही शत्रू नसतो, राजाधिराज; ज्याच्याशी आपली स्वार्थसिद्धी जुळत नाही, तोच खरा शत्रू असतो.
शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात्समुपेक्षते। व्याधिराप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः
जो मोहाने शत्रूच्या वाढत्या बळाकडे दुर्लक्ष करतो, तो जणू आजार वाढू देतो आणि स्वतःचं मूळ छाटतो.
अल्पोऽपि ह्यरिरत्यर्थं वर्धमानः पराक्रमैः। वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षमन्तिकात्
लहानसा शत्रूही, जर त्याची ताकद खूप वाढली, तर तो जवळच्याच झाडाला मूळातून पोखरणाऱ्या वाळवीसारखा नष्ट करतो.
आजमीढ रिपोर्लक्ष्मीर्मा ते रोचिष्ट भारत। एष भारः सत्ववतां न यः शिरसि धिष्ठितः
अजमीड्ह वंशज, शत्रूची श्रीमंती तुला आवडू नये, भारत. हे ओझं फक्त बलवानांसाठी आहे, ज्याच्या डोक्यावर ते येतं त्याच्यासाठी नाही.
जन्मवृद्धिमिवार्थानां यो वृद्धिमाभिकाङ्क्षते। एधते ज्ञातिषु स वै सद्यो वृद्धिर्हि विक्रमः
जो आपल्या संततीच्या वाढीसारखी संपत्तीची वाढ इच्छितो, तो आपल्या नातलगांत फुलतो; कारण वाढ हेच खरे शौर्य आहे.
नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति। अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शयिष्ये वा हतो युधि
पांडवांचं राज्य मिळवल्याशिवाय माझ्या मनात शंका राहील; मी ती श्री मिळवेन किंवा युद्धात मारला जाईन.
एतादृशस्य किं मेऽद्य जीवितेन विशाम्पते। वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं स्वस्थिरवृद्धयः
राजाधिराज, आज मला या जीवनाचा काय उपयोग, जेव्हा पांडव नेहमीच वाढत आहेत आणि आपण तसेच राहतो, वाढत नाही.
यां त्वमेतां श्रियं पाण्डुपुत्रे युधिष्ठिरे। तप्यसे तां हरिष्यामि द्यूतेन जयतां वर
ज्या युधिष्ठिरामध्ये, पांडुपुत्रात, असलेल्या श्रीसाठी तू दुःखी आहेस, ती मी जुगाराने मिळवून दाखवीन, जयात सर्वोच्च असलेल्या.
आहूयतां परं राजन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अगत्वा संशयमहमयुद्ध्वा च चमूमुखे
राजा, कुंतीपुत्र युधिष्ठिराला बोलावावं; तो आला नाही तर मला शंका येईल, आणि तो सभेत खेळला नाही तरीही.
अक्षान्क्षिपन्नक्षतः सन्विद्वानविदुषो जये। ग्लहान्धनूंषि मे विद्धि शरानक्षांश्च भारत
तो जिंकण्यात जाणकार असो वा नसो, त्याने न घाबरता फासे टाकावेत; भारत, माझे फासे म्हणजे बाण आहेत आणि दाव म्हणजे माझे धनुष्य.
अक्षाणां हृदयं मे ज्यां रथं विद्धि ममास्फुरम्
माझ्या मनासारखे हे फासे आहेत, आणि माझ्या रथाची दोरीसारखी ही कमान आहे, जी मला आतून हलवते.
अयमुत्सहते राजच्छ्रियमाहर्तुमक्षवित्। द्यूतेन पाण्डुपुत्रेभ्यस्तदनुज्ञातुमर्हसि
हा कुशल फासेबाज पांडुपुत्रांकडून फास्याच्या खेळात राजसंपत्ती जिंकू शकतो; त्यामुळे तू त्याला परवानगी द्यावी.
स्थितोऽस्मि शासने भ्रातुर्विदुरस्य महात्मनः। तेन सङ्गम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम्
मी माझ्या विद्वान भाऊ विदुराच्या आज्ञेत उभा आहे; त्याच्याशी बोलून या कामाचा निर्णय मी ठरवीन.
कृष्णादभ्याधिकः सोऽपि क्षत्ता बोद्धा विशाम्पते। केवलं धर्ममेवाह न तद्विजयसाधकम्
विदुर कृष्णापेक्षा जास्त समजूतदार असला तरी, तो नेहमी धर्माचाच विचार करतो, विजय मिळवण्याचा नाही.
जयश्च धर्मतोपेतस्तथैव भरतर्षभ। तस्माद्विनयतो जेता तावुभौ च विरोधिनौ
धर्मासोबत मिळणारा विजयही तितकाच महत्त्वाचा आहे, म्हणून जो नम्रतेने वागतो तो दोन्ही विरोधकांवर जिंकेल.
व्यपनेष्यति ते बुद्धिं विदुरो मुक्तसंशयः। पाण्डवानां हिते युक्तो न तथा मम कौरव
विदुर, ज्याच्या मनात शंका नाही, तो तुझा निर्णय बदलून टाकेल; कारण तो पांडवांच्या हितासाठीच झटतो, माझ्यासाठी नाही.
नारभेतान्यसामर्थ्यात्पुरुषः कार्यमात्मनः। मतिसाम्यं द्वयोर्नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन
मनुष्याने आपल्या शक्तीपेक्षा जास्त मोठे काम हाती घ्यायला नको; या बाबतीत दोन्ही बाजूंच्या बुध्दीमध्ये समानता नाही.
भयं परिहरन्मत्त आत्मानं परिपालयन्। वर्षासु क्लिन्नवटवत्तिष्ठन्नैवावसीदति
भीती टाळून, स्वतःचे रक्षण करत, माणूस पावसात भिजलेल्या वडाच्या झाडासारखा उभा राहतो, पण कधीच कोसळत नाही.