मही कामदुघा सा हि वीरपत्नीति चोच्यते। तथा वीरस्य भार्या श्रीस्ते इमे हि कलत्रवत्
ही पृथ्वी इच्छा पूर्ण करणारी गाय आहे आणि तिला वीरांची पत्नी असंही म्हणतात. त्याचप्रमाणे, लक्ष्मी ही वीरांची पत्नी आहे—या दोन्ही गोष्टी योग्य पुरुषांना पत्नीप्रमाणे मिळतात.
तवाप्यस्ति हे चेद्वीर्यं भोक्ष्यसे हि महीमिमाम्
तुझ्यातही जर सामर्थ्य असेल, तर नक्कीच तूही ही पृथ्वी उपभोगू शकतोस.
अयुक्तमिदमेतत्तु परस्वहरणं भृशम्। उभयोर्लोकयोर्दुःखं सुहृदां काङ्क्षतोऽनयम्
पण दुसऱ्याची संपत्ती बळकावणे हे योग्य नाही; मित्रांच्या मालमत्तेची इच्छा केल्याने दोन्ही लोकांत दुःखच मिळते.
अव्यापारः परार्तेषु नित्योद्योगः स्वकर्मसु। रक्षणं समुपात्तानामेतद्वैभवलक्षणम्
इतरांच्या कामात न पडणे, नेहमी आपल्या कर्तव्यांत दक्ष राहणे आणि मिळवलेली संपत्ती जपणे—हीच खरी समृद्धीची लक्षणं आहेत.
विपत्तिष्वव्यथो दक्षो नित्यमुत्थानवान्नरः। अप्रमत्तो विनीतात्मा नित्यं भद्राणि पश्यति
जो मनुष्य संकटातही खचत नाही, कुशल आहे, नेहमी मेहनत करतो, सावध असतो आणि संयमी आहे, तो नेहमी शुभ गोष्टीच पाहतो.
बाहूनिवैतान्मा च्छेत्सीः पाण्डुपुत्रास्तथैव ते। भ्रातृणां तद्धनार्थं वै मित्रद्रोहं च मा कुरु
पांडुपुत्र हे तुझेच बंधू आहेत, त्यांचे हात कापू नकोस. केवळ संपत्तीच्या लालसेपोटी आपल्या भावांशी किंवा मित्रांशी द्रोह करू नकोस.
पाण्डोः पुत्रान्मा द्विषस्वेह राजं- स्तथैव ते भ्रातृधनं समग्रम्। मित्रद्रोहे तात महानघर्मः पितामहा ये तव तेऽपि तेषाम्
राजा, पांडुपुत्रांवर द्वेष ठेवू नकोस आणि आपल्या भावांच्या सर्व संपत्तीची इच्छा करू नकोस. मित्रद्रोह केल्याने मोठं अनर्थ होतं—तुझे पूर्वजही त्यांचेच आहेत.
अन्तर्वेद्यां ददद्वित्तं कामाननुभवन्प्रियान्। क्रीडन्स्त्रीभिर्निरातङ्कः प्रशाम्य भरतर्षभ
यज्ञमंडपात धन दान दे, प्रियजनांसोबत इच्छा पूर्ण कर, स्त्रियांसोबत आनंदाने खेळ आणि निर्धास्तपणे शांत रहा, हे भरतश्रेष्ठ.
यस्य नास्ति निजा प्रज्ञा केवलं तु बहुश्रुतः। न स जानाति शास्त्रार्थं दर्वी सूपरसानिव
ज्याच्याकडे स्वतःची बुद्धी नाही, पण फक्त खूप ऐकलेलं आहे, तो शास्त्राचा अर्थ समजू शकत नाही—जसं चमचा कधीच सुपाचं चव घेत नाही.
जानन्वै मोहयति मां नावि नौरिव संयता। स्वार्थे किं नावधानं ते उताहो द्वेष्टि मां भवान्
तुला सगळं माहीत असूनही तू मला गोंधळात टाकतोस, जसं नीट चालवलेली नौका नसावी तसं. तुला स्वतःच्या फायद्याचं भान नाही का, की तू माझ्यावर राग धरतोस?
न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वमनुशासिता। भविष्यमर्थमाख्यासि सर्वदा कृत्यमात्मनः
हे धृतराष्ट्रपुत्र माझे खरे आप्त नाहीत, कारण त्यांना तूच शिकवतोस; तू नेहमी स्वतःच्या फायद्याचंच सांगतोस.
परनेयोऽग्रणीर्यस्य स मार्गान्प्रतिमुह्यति। पन्थानमनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः
ज्याचा पुढारीच चुकीच्या मार्गावर आहे, त्याच्या मागे जाणारे लोक कसे बरोबर राहतील?
राजन्परिणतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः। प्रतिपन्नान्स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम्
राजा, तू परिपक्व बुद्धीचा आहेस, वडीलधाऱ्यांची सेवा करतोस आणि इंद्रियांवर विजय मिळवला आहेस, तरीही आमच्यासारख्या आपल्या कामात गुंतलेल्या लोकांना तू फारच गोंधळात टाकतोस.
लोकवृत्ताद्राजवृत्तमन्यदाह बृहस्पतिः। तस्माद्राज्ञाऽप्रमत्तेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि
बृहस्पती म्हणतो की, राजाचे आचरण हे सामान्य लोकांपेक्षा वेगळे असते; म्हणून राजा नेहमीच आपला स्वार्थ काळजीपूर्वक पाहावा.
क्षत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता। स वै धर्मस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ का परीक्षणा
राजा, क्षत्रियाचा उदरनिर्वाह जिंकण्यातच असतो. तो धर्म आहे की अधर्म, हे त्याच्या कर्तव्याच्या बाबतीत विचारायचं नसतं.
प्रकालयेद्दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः। प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां जिघृक्षुर्भरतर्षभ
भरतश्रेष्ठा, सारथी जसा चाबकाने घोडे सगळ्या दिशांना पळवतो, तसा तो शत्रूची तेजस्वी संपत्ती मिळवण्यासाठी धडपडतो.
प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा योगो योऽरिं प्रबाधते। तद्वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम्
शत्रूवर मात करणारी युक्ती ती लपलेली असो वा उघड, तीच खऱ्या अर्थाने शस्त्र आहे; फक्त कापणे हे शस्त्र नाही, हे शस्त्रज्ञ जाणतात.
शत्रुश्चैव हि मित्रं च न लेख्यं न च मातृका। यो वै सन्तापयति यं स शत्रुः प्रोच्यते नृप
राजा, शत्रुत्व किंवा मैत्री कुठेही लिहिलेली नसते. जो दुसऱ्याला त्रास देतो, तोच खरा शत्रू समजावा.
असन्तोषः श्रियो मूलं तस्मात्तं कामयाम्यहम्। समुच्छ्रये यो यतते स राजन्परमो नयः
असमाधान हेच श्रीमंतीचे मूळ आहे, म्हणून मी तेच हवं असं म्हणतो. जो उन्नतीसाठी प्रयत्न करतो, राजा, तोच खरी नीती पाळतो.
ममत्वं हि न कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा। पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजध्रमं हि तं विदुः
सत्ता किंवा संपत्ती यावर आपलेपणा धरू नये; कारण आधी मिळवलेली गोष्ट दुसरे लोक घेऊ शकतात—हेच राजधर्म आहे.
अद्रोहसमंय कृत्वा चिच्छेद नमुचेः शिरः। शक्रः साऽभिमता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी
इंद्राने नमुचिसोबत वैर न करण्याचा करार करूनही त्याचं शिर कापलं; शत्रूशी असं वागणं हेच सनातन वर्तन मानलं जातं.
द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव। राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्
साप जसा बिलात राहणाऱ्यांना गिळतो, तसं हे दोन लोक पृथ्वी गिळते—जो राजा विरोध करत नाही आणि जो ब्राह्मण प्रवास करत नाही.
नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशाम्पते। येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः
माणसाला जन्मतः कोणताही शत्रू नसतो, राजाधिराज; ज्याच्याशी आपली स्वार्थसिद्धी जुळत नाही, तोच खरा शत्रू असतो.
शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात्समुपेक्षते। व्याधिराप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः
जो मोहाने शत्रूच्या वाढत्या बळाकडे दुर्लक्ष करतो, तो जणू आजार वाढू देतो आणि स्वतःचं मूळ छाटतो.
अल्पोऽपि ह्यरिरत्यर्थं वर्धमानः पराक्रमैः। वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षमन्तिकात्
लहानसा शत्रूही, जर त्याची ताकद खूप वाढली, तर तो जवळच्याच झाडाला मूळातून पोखरणाऱ्या वाळवीसारखा नष्ट करतो.
आजमीढ रिपोर्लक्ष्मीर्मा ते रोचिष्ट भारत। एष भारः सत्ववतां न यः शिरसि धिष्ठितः
अजमीड्ह वंशज, शत्रूची श्रीमंती तुला आवडू नये, भारत. हे ओझं फक्त बलवानांसाठी आहे, ज्याच्या डोक्यावर ते येतं त्याच्यासाठी नाही.
जन्मवृद्धिमिवार्थानां यो वृद्धिमाभिकाङ्क्षते। एधते ज्ञातिषु स वै सद्यो वृद्धिर्हि विक्रमः
जो आपल्या संततीच्या वाढीसारखी संपत्तीची वाढ इच्छितो, तो आपल्या नातलगांत फुलतो; कारण वाढ हेच खरे शौर्य आहे.
नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति। अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शयिष्ये वा हतो युधि
पांडवांचं राज्य मिळवल्याशिवाय माझ्या मनात शंका राहील; मी ती श्री मिळवेन किंवा युद्धात मारला जाईन.
एतादृशस्य किं मेऽद्य जीवितेन विशाम्पते। वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं स्वस्थिरवृद्धयः
राजाधिराज, आज मला या जीवनाचा काय उपयोग, जेव्हा पांडव नेहमीच वाढत आहेत आणि आपण तसेच राहतो, वाढत नाही.
यां त्वमेतां श्रियं पाण्डुपुत्रे युधिष्ठिरे। तप्यसे तां हरिष्यामि द्यूतेन जयतां वर
ज्या युधिष्ठिरामध्ये, पांडुपुत्रात, असलेल्या श्रीसाठी तू दुःखी आहेस, ती मी जुगाराने मिळवून दाखवीन, जयात सर्वोच्च असलेल्या.