यथाऽतिमात्रं कौन्तेयः श्रिया परमया युतः। राजसूयमवाप्यैवं हरिश्चन्द्र इव प्रभुः
कुंतीपुत्र युधिष्ठिर परम ऐश्वर्याने युक्त होऊन राजसूय यज्ञास पोहोचला, जसा प्रभू हरिश्चंद्र पोहोचला होता.
एतां दृष्टा श्रियं पार्थे हरिश्चन्द्रे यथा विभो। कथं तु जीवितं श्रेयो मम पश्यसि भारत
पार्थामध्ये आणि हरिश्चंद्रामध्ये अशी कीर्ती पाहून, हे महाबळ, आता माझ्या जीवनात काय समाधान आहे असे तुला वाटते, भारत?
अन्धेनेव युगं नद्धं विपर्यस्तं नराधिप। कनीयांसो विवर्धन्ते ज्येष्ठा हीयन्त एव च
जणू काही काळच अंधारात बांधला गेला आहे, राजन; लहान मोठे होतात आणि मोठे मागे पडतात.
एवं दृष्ट्वा नाभिविन्दामि शर्म समीक्षमाणोऽपि कुरुप्रवीर। तेनाहमेवं कृशतां गतश्च विवर्णतां चैव सशोकतां च
हे सर्व पाहून, कुरुप्रवीर, मला काहीही समाधान मिळत नाही, कितीही विचार केला तरी; त्यामुळे मी अशक्त, फिकट आणि दुःखी झालो आहे.
त्वं वै ज्येष्ठो ज्यैष्ठिनेयः पुत्र मा पाण्डवान्द्विषः। द्वेषा ह्यसुखमादत्ते यथैव निघनं तथा
तू ज्येष्ठ आहेस, ज्येष्ठेचा पुत्र आहेस, माझ्या मुला; पांडवांवर द्वेष करू नकोस. द्वेष नेहमीच दुःखच देतो, जसा विजेचा कडकडाट विनाश करतो.
अव्युत्पन्नं समानार्थं तुल्यमित्रं युधिष्ठिरम्। अद्विषन्तं कथं द्विष्यात्त्वादृशो भरतर्षभ
हे भरतराष्ट्रातील श्रेष्ठ, कपट न येणारा, सर्वांसाठी समान, सर्वांचा मित्र आणि कोणावरही द्वेष नसलेला युधिष्ठिर याच्यावर तुझ्यासारखा पुरुष द्वेष कसा करू शकतो?
तुल्याभिजनवीर्यश्च कथं भ्रातुः श्रियं नृप। पुत्र कामयसे मोहान्मैवं भूः शाम्य मा शुचः
राजा, तू आणि तुझा भाऊ दोघेही एकाच कुळातले आणि सामर्थ्यातही सारखेच आहात. मग मोहाने तुझ्या भावाच्या संपत्तीची इच्छा का करतोस? असं करू नकोस, शांत हो आणि दुःख करू नकोस.
अथ यज्ञविभूतिं तां काङ्क्षसे भरतर्षभ। ऋत्विजस्तव तन्वन्तु सप्ततन्तुं महाध्वरम्
पण, हे भरतश्रेष्ठ, तुला जर यज्ञातून मिळणारी कीर्ती हवी असेल, तर तुझे पुरोहित तुझ्यासाठी सात तंतूंचा मोठा यज्ञ करवू देत.
आहरिष्यन्ति राजानस्तवापि विपुलं धनम्। प्रीत्या च बहुमानाच्च रत्नान्याभरणानि च
राजे तुझ्यासाठी भरपूर धन घेऊन येतील आणि प्रेमाने व आदराने तुला मौल्यवान रत्नं आणि दागिने देतील.
अनार्याचरितं तात परस्वस्पृहणं भृशम्। स्वसन्तुष्टः स्वधर्मस्थो यः स वै सुखमेधते
मुला, दुसऱ्याच्या संपत्तीची इच्छा करणे हे योग्य नाही. जो आपल्या मिळकतीत समाधान मानतो आणि आपला धर्म पाळतो, तोच खरा सुखी होतो.
मही कामदुघा सा हि वीरपत्नीति चोच्यते। तथा वीरस्य भार्या श्रीस्ते इमे हि कलत्रवत्
ही पृथ्वी इच्छा पूर्ण करणारी गाय आहे आणि तिला वीरांची पत्नी असंही म्हणतात. त्याचप्रमाणे, लक्ष्मी ही वीरांची पत्नी आहे—या दोन्ही गोष्टी योग्य पुरुषांना पत्नीप्रमाणे मिळतात.
तवाप्यस्ति हे चेद्वीर्यं भोक्ष्यसे हि महीमिमाम्
तुझ्यातही जर सामर्थ्य असेल, तर नक्कीच तूही ही पृथ्वी उपभोगू शकतोस.
अयुक्तमिदमेतत्तु परस्वहरणं भृशम्। उभयोर्लोकयोर्दुःखं सुहृदां काङ्क्षतोऽनयम्
पण दुसऱ्याची संपत्ती बळकावणे हे योग्य नाही; मित्रांच्या मालमत्तेची इच्छा केल्याने दोन्ही लोकांत दुःखच मिळते.
अव्यापारः परार्तेषु नित्योद्योगः स्वकर्मसु। रक्षणं समुपात्तानामेतद्वैभवलक्षणम्
इतरांच्या कामात न पडणे, नेहमी आपल्या कर्तव्यांत दक्ष राहणे आणि मिळवलेली संपत्ती जपणे—हीच खरी समृद्धीची लक्षणं आहेत.
विपत्तिष्वव्यथो दक्षो नित्यमुत्थानवान्नरः। अप्रमत्तो विनीतात्मा नित्यं भद्राणि पश्यति
जो मनुष्य संकटातही खचत नाही, कुशल आहे, नेहमी मेहनत करतो, सावध असतो आणि संयमी आहे, तो नेहमी शुभ गोष्टीच पाहतो.
बाहूनिवैतान्मा च्छेत्सीः पाण्डुपुत्रास्तथैव ते। भ्रातृणां तद्धनार्थं वै मित्रद्रोहं च मा कुरु
पांडुपुत्र हे तुझेच बंधू आहेत, त्यांचे हात कापू नकोस. केवळ संपत्तीच्या लालसेपोटी आपल्या भावांशी किंवा मित्रांशी द्रोह करू नकोस.
पाण्डोः पुत्रान्मा द्विषस्वेह राजं- स्तथैव ते भ्रातृधनं समग्रम्। मित्रद्रोहे तात महानघर्मः पितामहा ये तव तेऽपि तेषाम्
राजा, पांडुपुत्रांवर द्वेष ठेवू नकोस आणि आपल्या भावांच्या सर्व संपत्तीची इच्छा करू नकोस. मित्रद्रोह केल्याने मोठं अनर्थ होतं—तुझे पूर्वजही त्यांचेच आहेत.
अन्तर्वेद्यां ददद्वित्तं कामाननुभवन्प्रियान्। क्रीडन्स्त्रीभिर्निरातङ्कः प्रशाम्य भरतर्षभ
यज्ञमंडपात धन दान दे, प्रियजनांसोबत इच्छा पूर्ण कर, स्त्रियांसोबत आनंदाने खेळ आणि निर्धास्तपणे शांत रहा, हे भरतश्रेष्ठ.
यस्य नास्ति निजा प्रज्ञा केवलं तु बहुश्रुतः। न स जानाति शास्त्रार्थं दर्वी सूपरसानिव
ज्याच्याकडे स्वतःची बुद्धी नाही, पण फक्त खूप ऐकलेलं आहे, तो शास्त्राचा अर्थ समजू शकत नाही—जसं चमचा कधीच सुपाचं चव घेत नाही.
जानन्वै मोहयति मां नावि नौरिव संयता। स्वार्थे किं नावधानं ते उताहो द्वेष्टि मां भवान्
तुला सगळं माहीत असूनही तू मला गोंधळात टाकतोस, जसं नीट चालवलेली नौका नसावी तसं. तुला स्वतःच्या फायद्याचं भान नाही का, की तू माझ्यावर राग धरतोस?
न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वमनुशासिता। भविष्यमर्थमाख्यासि सर्वदा कृत्यमात्मनः
हे धृतराष्ट्रपुत्र माझे खरे आप्त नाहीत, कारण त्यांना तूच शिकवतोस; तू नेहमी स्वतःच्या फायद्याचंच सांगतोस.
परनेयोऽग्रणीर्यस्य स मार्गान्प्रतिमुह्यति। पन्थानमनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः
ज्याचा पुढारीच चुकीच्या मार्गावर आहे, त्याच्या मागे जाणारे लोक कसे बरोबर राहतील?
राजन्परिणतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः। प्रतिपन्नान्स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम्
राजा, तू परिपक्व बुद्धीचा आहेस, वडीलधाऱ्यांची सेवा करतोस आणि इंद्रियांवर विजय मिळवला आहेस, तरीही आमच्यासारख्या आपल्या कामात गुंतलेल्या लोकांना तू फारच गोंधळात टाकतोस.
लोकवृत्ताद्राजवृत्तमन्यदाह बृहस्पतिः। तस्माद्राज्ञाऽप्रमत्तेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि
बृहस्पती म्हणतो की, राजाचे आचरण हे सामान्य लोकांपेक्षा वेगळे असते; म्हणून राजा नेहमीच आपला स्वार्थ काळजीपूर्वक पाहावा.
क्षत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता। स वै धर्मस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ का परीक्षणा
राजा, क्षत्रियाचा उदरनिर्वाह जिंकण्यातच असतो. तो धर्म आहे की अधर्म, हे त्याच्या कर्तव्याच्या बाबतीत विचारायचं नसतं.
प्रकालयेद्दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः। प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां जिघृक्षुर्भरतर्षभ
भरतश्रेष्ठा, सारथी जसा चाबकाने घोडे सगळ्या दिशांना पळवतो, तसा तो शत्रूची तेजस्वी संपत्ती मिळवण्यासाठी धडपडतो.
प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा योगो योऽरिं प्रबाधते। तद्वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम्
शत्रूवर मात करणारी युक्ती ती लपलेली असो वा उघड, तीच खऱ्या अर्थाने शस्त्र आहे; फक्त कापणे हे शस्त्र नाही, हे शस्त्रज्ञ जाणतात.
शत्रुश्चैव हि मित्रं च न लेख्यं न च मातृका। यो वै सन्तापयति यं स शत्रुः प्रोच्यते नृप
राजा, शत्रुत्व किंवा मैत्री कुठेही लिहिलेली नसते. जो दुसऱ्याला त्रास देतो, तोच खरा शत्रू समजावा.
असन्तोषः श्रियो मूलं तस्मात्तं कामयाम्यहम्। समुच्छ्रये यो यतते स राजन्परमो नयः
असमाधान हेच श्रीमंतीचे मूळ आहे, म्हणून मी तेच हवं असं म्हणतो. जो उन्नतीसाठी प्रयत्न करतो, राजा, तोच खरी नीती पाळतो.
ममत्वं हि न कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा। पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजध्रमं हि तं विदुः
सत्ता किंवा संपत्ती यावर आपलेपणा धरू नये; कारण आधी मिळवलेली गोष्ट दुसरे लोक घेऊ शकतात—हेच राजधर्म आहे.