देवर्षिर्वासवागुरुर्देवराजाय धीमते। यत्प्राह शास्त्रं भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः। तद्दे विदुरः सर्वं सरहस्यं महाकविः
महान बुध्दीचा देवर्षी बृहस्पती यांनी शास्त्र देवेंद्राला शिकवलं; विदुर या सर्व गुपितांचा जाणकार आहे.
स्थितस्तु वचने तस्य सदाऽहमपि पुत्रक। विदुरो वापि मेधावी कुरूणां प्रवरो मतः
मी नेहमी त्याच्या शब्दांनुसार वागतो, मुला; विदुर हा बुद्धिमान आणि कुरूंच्यात श्रेष्ठ मानला जातो.
उद्धवो वा महाबुद्धिर्वृष्णीनामर्चितो नृप। तदलं पुत्र द्यूतेन द्यूते भेदो हि दृश्यते
किंवा वृष्णींच्या घराण्यात मान मिळवलेला, महान बुध्दीचा उद्धव; म्हणून, मुला, जुगार पुरे, कारण जुगारात नेहमी फूट दिसते.
भेदे विनाशो राज्यस्य तत्पुत्र परिवर्जय
फूट आली की राज्याचा नाश होतो; म्हणून, मुला, त्यापासून दूर राहा.
पित्रा मात्रा च पुत्रस्य यद्वै कार्यं परं स्मृतम्। प्राप्तस्त्वमसि तन्नाम पितृपैतामहं पदम्
पित्याने आणि मातेकडून पुत्राने जे काही सर्वश्रेष्ठ कर्तव्य मानलं जातं, ते सगळं तू मिळवलं आहेस, म्हणजेच पितृपितामहांचं स्थान गाठलं आहेस.
अधीतवान्कृती शास्त्रे लालितः सततं गृहे। भ्रातृज्येष्ठः स्थितो राज्ये विन्दसरे किं न शोभनम्
तू शास्त्र शिकला आहेस, कर्तृत्ववान आहेस, घरात नेहमी लाडका आहेस, भावांमध्ये मोठा आहेस, राज्यात प्रतिष्ठित आहेस—विंदसरात तुला काय शोभणार नाही असं आहे?
पृथग्जनैरलभ्यं यद्भोजनाच्छादनं परम्। तत्प्राप्तोसि महाबाहो कस्माच्छोनसि पुत्रक
हे महाबाहो, तुला जे अन्न व वस्त्र मिळाले आहे, जे सामान्य लोकांना सहज मिळत नाही, ते मिळूनसुद्धा, मुला, तू का दुःखी आहेस?
स्फीतं राष्ट्रं महाबाहो पितृपैतामहं महत्। नित्यमाज्ञापयन्भासि दिवि देवेश्वरो यथा
हे महाबाहो, तुझे राज्य समृद्ध आहे, ते तुझ्या वडिलांकडून आणि आजोबांकडून मिळालेले मोठे आहे; तू नेहमी आज्ञा देताना जणू काही स्वर्गातील देवांचा राजा आहेस, असे दिसतोस.
यादृशं च तवैश्वर्यं तदन्येषां सुदुर्लभम्। ये चोपभोगास्ते राजन्मया ते परिकीर्तिताः
तुझे जे ऐश्वर्य आहे, ते इतरांना फारच दुर्मिळ आहे; आणि राजन, मी तुला जे भोग सांगितले, ते सर्व मीच सांगितले आहेत.
तस्य ते विदितप्रज्ञ शोकमूलमिदं कथम्। समुत्थितं दुःखकरं तन्मे शंसितुमर्हसि
म्हणून, ज्ञानी असताना, हे दुःखाचे मूळ तुझ्यात कसे निर्माण झाले, जे वेदना देणारे आहे? हे मला सांगावे.
अश्नाम्याच्छादयामीति प्रपश्यन्हीनपौरुषः। नामर्षं कुरुते यस्तु पुरुषः सोऽधमः स्मृतः
जो मनुष्य स्वतः अन्न खातो, वस्त्र घालतो, आणि तरीही आपल्या कमकुवतपणाचा अपमान वाटत नाही, तो खरोखर सगळ्यात नीच मानला जातो.
न मां प्रीणाति राजेन्द्र लक्ष्मीः साधारणी विभो। ज्वलितामेव कौन्येये श्रियं दृष्ट्वा च विव्यथे
हे राजेंद्र, ही सर्वसामान्य लक्ष्मी मला आनंद देत नाही, हे महाबाहो; कौण्येयाची प्रखर श्री पाहून मी व्यथित झालो.
सर्वां च पृथिवीं चैव युधिष्ठिरवशानुगाम्। स्थिरोऽस्मि योऽहं जीवामि दुःखादेतद्ब्रवीमि ते
संपूर्ण पृथ्वी युधिष्ठिराच्या अधीन असली, तरी मी स्थिर आहे आणि जगतो आहे; हे दुःखच मी तुला सांगतो.
आवर्जिता इवाभान्ति नीपाश्चित्रककौकुराः। कारस्कारा लोहजङ्घा युधिष्ठिरनिवेशने
युधिष्ठिराच्या राजवाड्यात नीप, चित्रक, ककौकर, कारस्कर आणि लोहजंघा हे वृक्ष जणू एकत्र आणले आहेत असे वाटते.
हिमवत्सागरानुपाः सर्वे रत्नाकरास्तथा। अन्त्याः सर्वे पर्युदस्ता युधिष्ठिरनिवेशने
हिमालय आणि समुद्राच्या काठावरचे सर्व रत्न, तसेच सगळ्यात मोठी मौल्यवान दागिने, हे सर्व युधिष्ठिराच्या राजवाड्यात एकत्र आणले आहेत.
ज्येष्ठोऽयमिति मां मत्वा श्रेष्ठश्चेति विशाम्पते। युधिष्ठिरेण सत्कृत्य युक्तो रत्नपरिग्रहे
‘हा मोठा आहे, श्रेष्ठ आहे’ असे समजून, राजाधिराज, युधिष्ठिराने मला सन्मान दिला आणि रत्न गोळा करण्याची जबाबदारी दिली.
उपस्थितानां रत्नानां श्रेष्ठानामर्घहारिणाम्। नादृश्यत परः पारो नापरस्तत्र भारत
तेथे जमलेल्या उत्तम आणि मौल्यवान रत्नांमध्ये, कुठेही सीमा दिसत नव्हती—ना पुढे, ना मागे, हे भारत.
न मे हस्तः समभवद्वसु तत्प्रतिगृह्णतः। अतिष्ठन्त मयि श्रान्ते गृग्य दूराहृतं वसु
ती संपत्ती मी घेत असताना, माझा हात पुरत नव्हता; हे गृग्य, दूरवरून आणलेली ती संपत्ती मला दमल्यावरही थांबत नव्हती.
कृतां बिन्दुसरोरत्नैर्मयेन स्फाटिकच्छदाम्। अपश्यं नलिनीं पूर्णामुदकस्येव भारत
बिंदुसर सरोवरातील रत्नांनी बनवलेली स्फटिकाची पाटी असलेले कमळांचे तळे मी पाहिले, जणू ते पाण्याने भरलेले होते, हे भारत.
वस्त्रमुत्कर्षति मयि प्राहसत्स वृकोदरः। शत्रोर्ऋद्धिविशेषेण विमूढ रत्तवर्जितम्
मी वस्त्र उचलत असताना, भीमसेन हसला, कारण शत्रूच्या मोठ्या समृद्धीमुळे तो गोंधळला होता आणि रत्नांशिवाय होता.
तत्र स्म यदि शक्तः स्यं पातयेऽहं वृकोदरम्। यदि कुर्यां समारम्भं भीमं हन्तुं नराधिप
तेथे, जर माझ्यात शक्ती असती, तर मी भीमसेनाला पाडले असते; जर मी भीमाला मारण्याचा प्रयत्न केला असता, हे नराधिप.
शिशुपाल इवास्माकं गतिः स्यान्नात्र संशयः। सपत्नेनावहासो मे स मां दहति भारत
मग आपली स्थिती शिशुपालासारखीच झाली असती—यात काहीच शंका नाही; प्रतिस्पर्ध्याने केलेला उपहास मला जाळतो, हे भारत.
पुनश्च तादृशीमेव वापीं जलजशालिनीम्। मत्वा शिलासमां तोये पतितोऽस्मि नराधिप
पुन्हा, तशीच दुसरी जलकुंभासारखी तलाव मी पाहिली, आणि पाणी दगडासारखे आहे असे समजून मी त्यात पडलो, हे नराधिप.
तत्र मां प्राहसत्कृष्णः पार्थेन सह सुस्वरम्। द्रौपदी च सह स्त्रीभिर्व्यथयन्ती मनो मम
तेथे कृष्ण, पार्थासह, गोड आवाजात माझ्यावर हसले; आणि द्रौपदी, स्त्रियांसह, माझ्या मनाला दुःख देत होती.
क्लिन्नवस्त्रस्य तु जले किङ्करा राजनोदिताः। ददुर्वासांसि मेऽन्यानि तच्च दुःखं परं मम
राजा, जेव्हा माझे कपडे पाण्यात भिजले, तेव्हा राजाच्या आज्ञेने सेवकांनी मला दुसरे कपडे दिले. पण त्यामुळे मला फार दुःख झाले.
प्रलम्भं च शृणुष्वान्यद्वदतो मे नराधिप। अद्वारेण विनिर्गच्छन्द्वारसंस्थानरूपिणा। अभिहत्य शिलां भूयो ललाटेनास्मि विक्षतः
राजाधिराज, अजून एक त्रास मी भोगला, तो ऐक. मी मुख्य दरवाज्यासारख्या दिसणाऱ्या एका बाजूच्या दरवाजातून बाहेर जात असताना, माझे कपाळ दगडावर आपटले आणि पुन्हा जखमी झालो.
तत्र मां यमजौ दूरादालोक्याभिहतं तदा। बाहुभिः परिगृह्णीतां शोचन्तौ सहितावुभौ
तेव्हा यमाचे दोन पुत्र मला लांबून जखमी अवस्थेत पाहून, दोघेही दुःखी होऊन मला हातांनी घट्ट मिठी मारली.
उवाच सहदेवस्तु तत्र मां विस्मयन्निव। इद द्वारं धार्तराष्ट्र मा गच्छेति पुनः पुनः
तेथे सहदेव मला जणू काही आश्चर्य वाटल्यासारखा म्हणाला, 'धृतराष्ट्रपुत्रा, या दरवाजातून जाऊ नकोस,' असे तो पुन्हा पुन्हा सांगू लागला.
भीमसेनेन तत्रोक्तो धृतराष्ट्रात्मजेति च। सम्बोध्य प्रहसित्वा च इतो द्वारं नराधिप
भीमसेनही तेथे मला 'धृतराष्ट्रपुत्रा' असे संबोधून, हसत म्हणाला, 'राजाधिराज, हेच खरे दरवाजे आहे.'
नामधेयानि रत्नानां पुरस्तान्न श्रुतानि मे। यानि दृष्टानि मे तस्यां मनस्तपति तच्च मे
त्या ठिकाणी मी ज्या रत्नांची नावे ऐकली नव्हती, ती रत्ने पाहिली; आणि त्या दृश्यामुळे माझ्या मनाला खूप त्रास झाला.