न वाच्यो व्यवसायो मे विदुरैतद्ब्रवीमि ते। दैवमेव परं मन्ये येनैतदुपपद्यते
माझा निश्चय सांगायची गरज नाही; विदुर, मी तुला हे सांगतो: या सगळ्याचं कारण मी नशीबालाच मानतो.
इत्युक्तो विदुरो धीमान्नेदमस्तीति चिन्तयन्। आपगेयं महाप्राज्ञमभ्यगच्छत्सुदुः खितः
राजाने असं म्हटल्यावर, विद्वान विदुर मनात 'हे खरं नाही' असं विचार करत, नदीकाठी असलेल्या त्या महान ज्ञानीकडे खूपच दुःखी होऊन गेला.
कथं समभवद्द्यूतं भ्रातॄणां तन्महात्ययम्। यत्र तद्व्यसनं प्राप्तं पाण्डवैर्मे पितामहैः
भाऊंच्या त्या मोठ्या संकटाचं, म्हणजे जुगार कसा घडला, ज्यात पांडवांना त्यांच्या मोठ्यांनी दुःख दिलं, हे कसं घडलं?
के च तत्र समास्तारा राजानो ब्रह्मवित्तम। के चैनमन्वमोदन्त के चैनं प्रत्यषेधयन्
त्या वेळी कोणते राजे तिथे जमले होते, हे ब्रह्मज्ञानी? कोण त्याला मान्यता देत होते आणि कोण विरोध करत होते?
विस्तरेणैतदिच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज। मूलं ह्येतद्विनाशस्य पृथिव्या द्विजसत्तम
हे द्विजश्रेष्ठा, मला हे सगळं सविस्तर ऐकायचं आहे, कारण हेच पृथ्वीच्या विनाशाचं मूळ आहे.
एवमुक्तस्ततो राज्ञा व्यासशिष्यः प्रतापवान्। आचचक्षेऽथ यद्वृत्तं तत्सर्वं वेदतत्त्वविद्
राजाने असं विचारल्यावर, वेदांचा खरा अर्थ जाणणारा, व्यासांचा सामर्थ्यशाली शिष्य, मग घडलेली सगळी गोष्ट सांगू लागला.
एवमुक्तस्ततो राज्ञा व्यासशिष्यः प्रतापवान्। आचचक्षेऽथ यद्वृत्तं तत्सर्वं वेदतत्त्ववित्
राजाने असं विचारल्यावर, वेदांचा खरा अर्थ जाणणारा, व्यासांचा सामर्थ्यशाली शिष्य, मग घडलेली सगळी गोष्ट सांगू लागला.
विदुरस्य मतिं ज्ञात्वा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। दुर्योधनमिदं वाक्यमुवाच विजने पुनः
विदुराची मनोवृत्ती ओळखून, अंबिकेचा पुत्र धृतराष्ट्र पुन्हा एकांतात दुर्योधनाला हे शब्द बोलला.
अलं द्यूतेन गान्धारे विदुरो न प्रशंसति। न ह्यसौ सुमहाबुद्धिरहितं नो वदिष्यति
गांधारीपुत्रा, आता पुरे झालं जुगार; विदुर याला मान्यता देत नाही. तो मोठ्या बुद्धीचा आहे, तो कधीच चुकीचं बोलणार नाही.
हितं हि परमं मन्ये विदुरो यत्प्रभाषते। क्रियतां पुत्र तत्सर्वमेतन्मन्ये हितं तव
विदुर जे काही बोलतो, ते मी सर्वात हिताचं मानतो; मुला, ते सगळं कर, कारण ते तुझ्या भल्याचंच आहे असं मला वाटतं.
देवर्षिर्वासवागुरुर्देवराजाय धीमते। यत्प्राह शास्त्रं भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः। तद्दे विदुरः सर्वं सरहस्यं महाकविः
महान बुध्दीचा देवर्षी बृहस्पती यांनी शास्त्र देवेंद्राला शिकवलं; विदुर या सर्व गुपितांचा जाणकार आहे.
स्थितस्तु वचने तस्य सदाऽहमपि पुत्रक। विदुरो वापि मेधावी कुरूणां प्रवरो मतः
मी नेहमी त्याच्या शब्दांनुसार वागतो, मुला; विदुर हा बुद्धिमान आणि कुरूंच्यात श्रेष्ठ मानला जातो.
उद्धवो वा महाबुद्धिर्वृष्णीनामर्चितो नृप। तदलं पुत्र द्यूतेन द्यूते भेदो हि दृश्यते
किंवा वृष्णींच्या घराण्यात मान मिळवलेला, महान बुध्दीचा उद्धव; म्हणून, मुला, जुगार पुरे, कारण जुगारात नेहमी फूट दिसते.
भेदे विनाशो राज्यस्य तत्पुत्र परिवर्जय
फूट आली की राज्याचा नाश होतो; म्हणून, मुला, त्यापासून दूर राहा.
पित्रा मात्रा च पुत्रस्य यद्वै कार्यं परं स्मृतम्। प्राप्तस्त्वमसि तन्नाम पितृपैतामहं पदम्
पित्याने आणि मातेकडून पुत्राने जे काही सर्वश्रेष्ठ कर्तव्य मानलं जातं, ते सगळं तू मिळवलं आहेस, म्हणजेच पितृपितामहांचं स्थान गाठलं आहेस.
अधीतवान्कृती शास्त्रे लालितः सततं गृहे। भ्रातृज्येष्ठः स्थितो राज्ये विन्दसरे किं न शोभनम्
तू शास्त्र शिकला आहेस, कर्तृत्ववान आहेस, घरात नेहमी लाडका आहेस, भावांमध्ये मोठा आहेस, राज्यात प्रतिष्ठित आहेस—विंदसरात तुला काय शोभणार नाही असं आहे?
पृथग्जनैरलभ्यं यद्भोजनाच्छादनं परम्। तत्प्राप्तोसि महाबाहो कस्माच्छोनसि पुत्रक
हे महाबाहो, तुला जे अन्न व वस्त्र मिळाले आहे, जे सामान्य लोकांना सहज मिळत नाही, ते मिळूनसुद्धा, मुला, तू का दुःखी आहेस?
स्फीतं राष्ट्रं महाबाहो पितृपैतामहं महत्। नित्यमाज्ञापयन्भासि दिवि देवेश्वरो यथा
हे महाबाहो, तुझे राज्य समृद्ध आहे, ते तुझ्या वडिलांकडून आणि आजोबांकडून मिळालेले मोठे आहे; तू नेहमी आज्ञा देताना जणू काही स्वर्गातील देवांचा राजा आहेस, असे दिसतोस.
यादृशं च तवैश्वर्यं तदन्येषां सुदुर्लभम्। ये चोपभोगास्ते राजन्मया ते परिकीर्तिताः
तुझे जे ऐश्वर्य आहे, ते इतरांना फारच दुर्मिळ आहे; आणि राजन, मी तुला जे भोग सांगितले, ते सर्व मीच सांगितले आहेत.
तस्य ते विदितप्रज्ञ शोकमूलमिदं कथम्। समुत्थितं दुःखकरं तन्मे शंसितुमर्हसि
म्हणून, ज्ञानी असताना, हे दुःखाचे मूळ तुझ्यात कसे निर्माण झाले, जे वेदना देणारे आहे? हे मला सांगावे.
अश्नाम्याच्छादयामीति प्रपश्यन्हीनपौरुषः। नामर्षं कुरुते यस्तु पुरुषः सोऽधमः स्मृतः
जो मनुष्य स्वतः अन्न खातो, वस्त्र घालतो, आणि तरीही आपल्या कमकुवतपणाचा अपमान वाटत नाही, तो खरोखर सगळ्यात नीच मानला जातो.
न मां प्रीणाति राजेन्द्र लक्ष्मीः साधारणी विभो। ज्वलितामेव कौन्येये श्रियं दृष्ट्वा च विव्यथे
हे राजेंद्र, ही सर्वसामान्य लक्ष्मी मला आनंद देत नाही, हे महाबाहो; कौण्येयाची प्रखर श्री पाहून मी व्यथित झालो.
सर्वां च पृथिवीं चैव युधिष्ठिरवशानुगाम्। स्थिरोऽस्मि योऽहं जीवामि दुःखादेतद्ब्रवीमि ते
संपूर्ण पृथ्वी युधिष्ठिराच्या अधीन असली, तरी मी स्थिर आहे आणि जगतो आहे; हे दुःखच मी तुला सांगतो.
आवर्जिता इवाभान्ति नीपाश्चित्रककौकुराः। कारस्कारा लोहजङ्घा युधिष्ठिरनिवेशने
युधिष्ठिराच्या राजवाड्यात नीप, चित्रक, ककौकर, कारस्कर आणि लोहजंघा हे वृक्ष जणू एकत्र आणले आहेत असे वाटते.
हिमवत्सागरानुपाः सर्वे रत्नाकरास्तथा। अन्त्याः सर्वे पर्युदस्ता युधिष्ठिरनिवेशने
हिमालय आणि समुद्राच्या काठावरचे सर्व रत्न, तसेच सगळ्यात मोठी मौल्यवान दागिने, हे सर्व युधिष्ठिराच्या राजवाड्यात एकत्र आणले आहेत.
ज्येष्ठोऽयमिति मां मत्वा श्रेष्ठश्चेति विशाम्पते। युधिष्ठिरेण सत्कृत्य युक्तो रत्नपरिग्रहे
‘हा मोठा आहे, श्रेष्ठ आहे’ असे समजून, राजाधिराज, युधिष्ठिराने मला सन्मान दिला आणि रत्न गोळा करण्याची जबाबदारी दिली.
उपस्थितानां रत्नानां श्रेष्ठानामर्घहारिणाम्। नादृश्यत परः पारो नापरस्तत्र भारत
तेथे जमलेल्या उत्तम आणि मौल्यवान रत्नांमध्ये, कुठेही सीमा दिसत नव्हती—ना पुढे, ना मागे, हे भारत.
न मे हस्तः समभवद्वसु तत्प्रतिगृह्णतः। अतिष्ठन्त मयि श्रान्ते गृग्य दूराहृतं वसु
ती संपत्ती मी घेत असताना, माझा हात पुरत नव्हता; हे गृग्य, दूरवरून आणलेली ती संपत्ती मला दमल्यावरही थांबत नव्हती.
कृतां बिन्दुसरोरत्नैर्मयेन स्फाटिकच्छदाम्। अपश्यं नलिनीं पूर्णामुदकस्येव भारत
बिंदुसर सरोवरातील रत्नांनी बनवलेली स्फटिकाची पाटी असलेले कमळांचे तळे मी पाहिले, जणू ते पाण्याने भरलेले होते, हे भारत.
वस्त्रमुत्कर्षति मयि प्राहसत्स वृकोदरः। शत्रोर्ऋद्धिविशेषेण विमूढ रत्तवर्जितम्
मी वस्त्र उचलत असताना, भीमसेन हसला, कारण शत्रूच्या मोठ्या समृद्धीमुळे तो गोंधळला होता आणि रत्नांशिवाय होता.