देवनामिव ते सर्वं वाचि बद्धं न संशयः। स दीन इव दुर्धर्ष कस्माच्छोचसि पुत्रक
देवतांसारखे सर्व काही तुझ्या हाती आहे, यात शंका नाही. तरीही, तू बलाढ्य असूनसुद्धा, असा खिन्न का दिसतोस, मुला?
मात्रा पित्रा च पुत्रस्य यद्वै कार्यं परं स्मृतम्। प्राप्तस्त्वमसि तत्तात निखिलां नः कुलश्रियम्
मुलासाठी आई-वडिलांनी करावयाचे जे श्रेष्ठ कर्तव्य आहे, ते सर्व तुला मिळाले आहे, आणि आमच्या कुळाचा सारा मानही तुझ्याकडे आहे.
उपस्थितः सर्वकामैस्त्रिदिवे वासवो यथा। विविधैरन्नपानैश्च प्रवरैः किं नु शोचसि
स्वर्गातील इंद्रासारखा तू सर्व सुखांनी वेढलेला आहेस, उत्तम अन्नपाणी मिळते—मग तरीही तू का दुःखी आहेस?
निरुक्तं निगमं छन्दः षडङ्गान्यस्त्रशास्त्रवान्। अधीती कृतविद्यस्त्वं दशव्याकरणैः कृपात्
तू निरुक्त, वेद, छंद, षडंग आणि अस्त्रविद्या यांचा अभ्यास केला आहेस; कृपाच्या कृपेने तू दहा व्याकरणे शिकला आहेस आणि विद्वानही आहेस.
हलायुधात्कृपाद्द्रोणादस्त्रविद्यामधीतवान्। भ्राताज्येष्ठः स्थितो राज्ये किमु शोचसि पुत्रक
हलायुध, कृप आणि द्रोण यांच्याकडून तू अस्त्रविद्या शिकला आहेस; तुझा मोठा भाऊ राज्यावर आहे—मग तरीही, मुला, तू का दुःखी आहेस?
पृथग्जनैरलभ्यं यदशनाच्छादनं बहु। प्रभुः सन्भुञ्जसे पुत्र संस्तुतः सूतमागधैः
सामान्य लोकांना न मिळणारे भरपूर अन्न-वस्त्र तुला मिळते; तू स्वामी आहेस आणि सूत, मागध तुला गौरवतात.
तस्य ते विदितप्रज्ञ शोकमूलमिदं कथम्। लोकेस्मिञ्ज्येष्ठभागन्यस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
तुझी बुद्धी सर्वांना माहीत आहे—मग या जगात, सर्वश्रेष्ठ मान मिळूनसुद्धा, तुझे दुःखाचे मूळ काय आहे? मी विचारतोय, सांग.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मन्दः क्रोधवशानुगः। पितरं प्रत्युवाचेदं स्वमतिं सम्प्रकाशयन्
हे शब्द ऐकून, तो मंदबुद्धी आणि रागाच्या वश झाला, आणि आपल्या मनातील विचार वडिलांना सांगू लागला.
अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस्तथा। अमर्षं धारये चोग्रं निनीषुः कालपर्ययम्
मी खाणे-पिणे आणि वस्त्र परिधान करणे वाईट माणसासारखे करतो; माझ्या मनात तीव्र द्वेष आहे आणि काळाचा अंत व्हावा अशी इच्छा धरतो.
अमर्षणः स्वाः प्रकृतीरभिभूय परं स्थितः। क्लेशान्मुमुक्षुः परजान्स वै पुरुष उच्यते
जो आपल्या स्वभावावर विजय मिळवून, द्वेष न ठेवता, दुःखातून मुक्त होण्याची इच्छा करतो आणि दुसऱ्यांना ओळखतो—त्यालाच खरा पुरुष म्हणतात.
सन्तोषो वै श्रियं हन्ति ह्यभिमानं च भारत। अनुक्रोशभये चोभे यैर्वृतो नाश्नुते महत्
संतोष हा श्रीमंती आणि अभिमान नष्ट करतो, हे भारत; दया आणि भीती ज्याच्यात असते, तो मोठेपण मिळवू शकत नाही.
न मां प्रीणाति मद्भुक्तं श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठेरे। अतिज्वलन्तीं कौन्तेये विवर्णकरणीं मम
मी जे खातो त्याने मला आनंद होत नाही, युधिष्ठिराजवळील संपत्ती पाहूनही नाही; कौन्तेयाचा जळजळाट मला फिकट करतो.
नृद्व्यतोत्मानं हीयमानं निशाम्य च। अदृश्यामपि कौन्तेय श्रियं पश्यन्निवोद्यताम्
आपल्या लोकांची घसरण पाहून, आणि कौन्तेयाची दिसत नसली तरी वाढणारी श्रीमंती जणू पाहतो आहे, म्हणून मी व्याकुळ होतो.
तस्मादहं विवर्णश्च दीनश्च हरिमः कृशः। अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः
म्हणूनच मी फिकट, खिन्न, पिवळसर आणि सुकट झालो आहे; चौर्याऐंशी हजार गृहस्थ आणि स्नातक...
त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः। दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम्। भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने
युधिष्ठिराच्या घरात तीस दासींपैकी प्रत्येक दासी दहा हजार संयमी साधूंना सोन्याच्या भांड्यातून जेवण देत असे.
कदलीमृगमोकानि कृष्णश्यामारुणानि च। काम्भोजः प्राहिणोत्तस्मै परार्ध्यानपि कम्बलान्। गजयोषिद्गवाश्वस्य शतशोऽथ सहस्रशः
कांबोज राजाने त्याला केळीच्या, मृगाच्या आणि मोकाच्या तंतूंपासून बनवलेली काळी, गडद आणि लाल रंगाची उत्तम गोधडीं हजारोंनी, तसेच हत्तीणी, गायी आणि घोडे शेकड्यांनी व हजारोंनी पाठवले.
शतं चोष्ट्रवामीनां शतानि विचरन्त्युत। राजन्या बलिमादाय समेता हि नृपक्षये
शेकडो उंटांच्या कळपांसह आणखी शेकडो इकडे तिकडे फिरत असतात; राजे आपापली कर घेऊन एकत्र आले आहेत.
पृथग्विधानि रत्नान पार्थिवाः पृथिवीपते। आहरन्क्रतुमुख्येऽस्मिन्कुन्तीपुत्राय भूरिशः
पृथ्वीच्या राजांनी या मुख्य यज्ञात कुंतीपुत्रासाठी वेगवेगळ्या प्रकारची मौल्यवान रत्ने भरपूर प्रमाणात आणली.
न क्वचिद्धि मया तादृग्दृष्टपूर्वो न च श्रुतः। यादृग्धनागमो यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः
पांडुपुत्राच्या या यज्ञात जशी संपत्तीची वाहती झाली, तशी मी कधीच पाहिली नाही किंवा ऐकलीही नाही.
असत्यं चेदिदं सर्वं सञ्जयं प्रष्टुमर्हसि'। अपर्यन्तं धनौघं तं दृष्ट्वा शत्रोरहं नृप। शर्म नैवाभिगच्छामि चिन्तयानो विशाम्पते
हे सर्व खोटे असेल तर संजयाला विचार. शत्रूच्या संपत्तीचा तो अखंड प्रवाह पाहून माझ्या मनाला चैन राहत नाही, मी अस्वस्थ झालो आहे.
ब्रह्मणा वाटधानाश्च गोमन्तः शतसङ्घशः। त्रिखर्वं बलिमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः
जटा असलेले ब्राह्मण आणि शेकडो गायींचे कळप, तीन कोटी कर घेऊन दरवाज्यावर थांबले आहेत.
कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयाञ्शुभान्। त्रैखर्वाः प्रतिवेद्यास्मै लेभिरेऽथ प्रवेशनम्
तीन कोटी शुद्ध सोन्याचे कमंडलू घेऊन, त्याची माहिती दिल्यावर त्यांना आत प्रवेश मिळाला.
यथैव मधु शक्राय धारयन्त्यमरस्त्रियटः। तदस्मै कांस्यमाहार्षीद्वारुणं कलशोदधिः
जसा देवस्त्रियांनी इंद्रासाठी मधु वाहिले, तसा समुद्राने सोन्याच्या कलशातून वारुणी मद त्याला अर्पण केला.
शङ्खप्रवरमादाय वासुदेवोऽभिषिक्तवान्। शक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरत्नविभूषितम्
वासुदेवाने उत्तम शंख घेऊन, हजार सोन्याच्या नाण्यांनी आणि अनेक रत्नांनी सजवून त्याचा अभिषेक केला.
दृष्ट्वा च मम तत्सर्वं ज्वररूपमिवाभवत्। गृहीत्वा तत्तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणौ
हे सर्व पाहून मला ताप आल्यासारखे झाले; आणि ते सर्व घेऊन लोक पूर्व व दक्षिण समुद्राकडे निघून गेले.
तथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ। त्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिणः। तत्र गत्वाऽर्जुनो दण्डमाजहारामितं धनम्
त्याचप्रमाणे, ते पश्चिम समुद्राकडेही जातात, पण उत्तर दिशेला फक्त पक्षीच जातात; तिथे अर्जुन गेला आणि आपल्या काठीने अमाप धन मिळवले.
कृतां बैन्दुसरै रत्नैर्मयेन स्फाटिकच्छदाम्। अपश्यं नलिनीं पूर्णामुदकस्येव भारत
मयाने रत्नांनी आणि स्फटिकाच्या आवरणाने बनवलेली, चंद्रकिरणांनी उजळलेली, समुद्रासारखी भरलेली एक सरोवर मी पाहिली.
उत्कर्षन्तं च वासश्च प्राहसन्मां वृकोदरः। किङ्कराश्च सभापाला जहसुर्भरतर्षभ
मी माझे वस्त्र उचलताना भीमाने माझी खिल्ली उडवली आणि सभेचे सेवक व रक्षकही हसू लागले.
पित्रोरर्थे विशेषेण प्रावृण्वं तत्र जीवितम्। तत्र त्म यदि शक्तः स्यां घातयेयं वृकोदरम्
आईवडिलांसाठी मी तिथे खास जिवंत राहिलो; तिथे मला शक्ती असती तर मी भीमाला मारले असते.
सपत्नेनापहासो हि स मां दहति भारत
शत्रूने केलेली ही हसवणूक मला फार जाळते.