महिमानं परं चापि पाण्डवानां महात्मनाम्। दूर्योधनो धार्तराष्ट्रो विवर्णः समपद्यत
महात्मा पांडवांचे श्रेष्ठ वैभव पाहून, धृतराष्ट्राचा पुत्र दुर्योधन फिकट पडला.
स तु गच्छन्ननेकाग्नः सभामेकोऽन्वचिन्तयत्। श्रियं च तामनुपमां धर्मराजस्य धीमतः
तो एकटा चालत असताना, मनात अनेक ज्वाळा पेटलेल्या अवस्थेत, बुद्धिमान धर्मराज युधिष्ठिराचे अद्वितीय वैभव आठवत राहिला.
प्रमत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रो दुर्योधनस्तदा। नाभ्यभाषत्सुबलजं भाषमाणं पुनः पुनः
त्या वेळी धृतराष्ट्राचा मुलगा दुर्योधन गोंधळून गेला होता, म्हणून शाकुनी वारंवार बोलत असताना त्याने काहीच उत्तर दिलं नाही.
अनेकाग्रं तु तं दृष्ट्वा शकुनिः प्रत्यभाषत। दुर्योधन कृतोमूलं निःश्वसन्निव गच्छसि
दुर्योधन, तू इतका हरवून गेला आहेस की, जणू काही तुझ्या मुळावरच कुऱ्हाड पडली आहे, आणि तू खोल श्वास घेत चाललास, असं शाकुनीनं पाहिलं आणि त्याला म्हणाला.
दृष्ट्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां युधिष्ठिरवशानुगाम्। जितामस्त्रप्रतापेन श्वेताश्वस्य महात्मनः
या साऱ्या पृथ्वीवर युधिष्ठिराचं वर्चस्व पसरलेलं पाहून, आणि त्या पांढऱ्या घोड्यांच्या स्वामीच्या पराक्रमामुळे हे जिंकलेलं पाहून,
तं च यज्ञं तथाभूतं दृष्ट्वा पार्थस्य मातुल। यथा शक्रस्य देवेषु तथाभूतं महाद्युतेः
पार्थाचा तो यज्ञ, जसा देवांमध्ये इंद्राचा असतो तसा, असा भव्य आणि तेजस्वी पाहून, मामा,
अमर्षेण तु सम्पूर्णो दह्यमानो दिवानिशम्। शुचिशुक्रागमे काले शुष्ये तोयमिवाल्पकम्
रागाने भरून, दिवस-रात्र जळत राहून, तो अगदी उन्हाळ्यात थोडं पाणी जसं आटतं तसा कोमेजून जातो.
पश्य सात्वतमुख्येन शिशुपालो निपातितः। न च तत्र पुमानासीत्कश्चित्तस्य पदानुगः
सात्वतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या श्रीकृष्णानं शिशुपालाचा नाश केला, आणि तिथे त्याच्या मागे जाणारा एकही पुरुष नव्हता.
दह्यमाना हि राजानः पाण्डवोत्थेन वह्निना। क्षान्तवन्तोऽपराधं ते को हि तत्क्षन्तुमर्हति
पांडवांनी पेटवलेल्या आगीत राजे जळत होते; त्यांनी तो अपमान सहन केला—पण असं सहन कोण करू शकेल?
वासुदेवेन तत्कर्म यथाऽयुक्तं महत्कृतम्। सिद्धं च पाण्डुपुत्राणां प्रतापेन महात्मनाम्
वसुदेवाने ते कृत्य योग्य नसतानाही केलं, आणि पांडुपुत्रांच्या मोठ्या पराक्रमामुळे ते साध्य झालं.
तथाहि रत्नन्यादाय विविधानि नृपा नृपम्। उपातिष्ठन्त कौन्येयं वैश्या इव करप्रदाः
राजे वेगवेगळी रत्ने घेऊन कुंतीपुत्राकडे आले, आणि व्यापाऱ्यांनी जसा कर भरावा तसा आदर दाखवला.
श्रियं तथागतं दृष्ट्वा ज्वलन्तीमिव पाण्डवे। अमर्षवशमापन्नो दह्यामि न तथोचितः
पांडवांकडे अशी तेजस्वी श्री आली आहे हे पाहून, मला प्रचंड जळणं येतं, हे योग्य नाही, पण मी स्वतःला थांबवू शकत नाही.
वह्निमेव प्रवेक्ष्यामि भक्षयिष्यामि वा विषम्। अपो वापि प्रवेक्ष्यामिन हि शक्ष्यामि जीवितुम्
मी आगीत उडी घेईन, किंवा विष पिईन, किंवा पाण्यात जाईन—कारण मला असं जगणं सहन होत नाही.
को हि नाम पुमांल्लोके मर्षयिष्यति सत्ववान्। सपत्नानृद्ध्यतो दृष्ट्वा हीनमात्मानमेव च
जगात असा कोण पुरुष आहे, ज्याच्यात जरा जरी धैर्य असेल, तो आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांना भरभराटताना आणि स्वतःला कमी होताना पाहून सहन करेल?
सोऽहं न स्त्री न चाप्यस्त्री न पुमान्नापुमानपि। योऽहं तां मर्षयाम्यद्य तादृशीं श्रियमागताम्
म्हणून मी ना स्त्री आहे, ना पुरुष, ना काहीच, कारण मी आज त्यांच्याकडे आलेली अशी श्री पाहूनही सहन करतो.
ईश्वरत्वं पृथिव्याश्च वसुमत्तां च तादृशीम्। यज्ञं च तादृशं दृष्ट्वा मादृशः को न संञ्ज्वरेत्
त्यांचं पृथ्वीवरचं राज्य, अशी संपत्ती, आणि असा यज्ञ पाहून, माझ्यासारख्या कोणाला जळणं येणार नाही?
अशक्तश्चैक एवाहं तामाहर्तुं नृपश्रियम्। सहायांश्च न पश्यामि तेन मृत्युं विचिन्तये
मी एकटाच आहे, त्या राजसत्तेला मिळवू शकत नाही, आणि मला मदतीला कोणीच दिसत नाही; म्हणून मी मृत्यूचाच विचार करतो.
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं च निरर्थकम्। दृष्ट्वा कुन्तीसुते शुद्धां श्रियं तामहतां तथा
कुंतीपुत्राची अशी शुद्ध आणि कोणाच्याही आवाक्याबाहेरची श्री पाहून, मला वाटतं की नशीबच मोठं आहे, आणि प्रयत्न व्यर्थ आहेत.
कृतो यत्नो मया पूर्वं विनाशे तस्य सौबल। तच्च सर्वमतिक्रम्य संवृद्धोऽप्स्विव पङ्गजम्
मी पूर्वी त्याच्या विनाशासाठी खूप प्रयत्न केले, सुभलपुत्रा, पण ते सगळं फोल ठरलं, आणि तो जलातल्या कमळासारखा फुलत राहिला.
न दैवं परं मन्ये पौरुषं च निरर्थकम्। धार्तराष्ट्राश्च हीयन्ते पार्था वर्धन्ति नित्यशः। कृष्णस्तु सुमनास्तेषां विवर्धयति सम्पदः
मला आता नशीब मोठं वाटत नाही, ना प्रयत्न व्यर्थ वाटतात; धृतराष्ट्रपुत्र कमी होत आहेत, पण पांडव नेहमीच वाढत आहेत, आणि कृष्ण त्यांच्या संपत्तीला आनंदाने वाढवतो.
सोऽहं श्रियं च तां दृष्ट्वा सभां तां च तथाविधाम्। रक्षिभिश्चावहासं तं परितप्ये यथाऽग्निना
मी त्या श्रीमंतीला आणि त्या भव्य सभेला पाहून, आणि रक्षकांनी केलेला उपहास ऐकून, अग्नीने जळल्यासारखा दुःखी झालो आहे.
अमर्षं च समाविष्टं धृतराष्ट्रे निवेदय
धृतराष्ट्राला सांग, मी अत्यंत रागाने भरून गेलो आहे.
दुर्योधन न तेऽमर्षः कार्यः प्रति युधिष्ठिरम्। भागधेयानि हि स्वानि पाण्डवा भुञ्जते सदा
दुर्योधन, तुला युधिष्ठिरावर राग धरू नये; कारण पांडव नेहमीच आपला हक्काचा हिस्सा उपभोगतात.
विधानं विविधाकारं परं तेषां विधानतः। अनेकैरभ्युपायैश्च त्वया न शकिताः पुरा
त्यांची योजना अनेक प्रकारची आहे, आणि तू कितीही उपाय केलेस तरी त्यांना कधीच हरवू शकला नाहीस.
आरब्धा हि महाराज पुनः पुनररिन्दम। विमुक्ताश्च नरव्याघ्रा भगधेयपुरस्कृताः। `उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु
राजा, त्यांनी पुन्हा पुन्हा मोठी कामे सुरू केली, आणि त्यांच्या नशिबाने त्यांना मुक्त केले. ते पुरुषसिंह नेहमी उत्साहाने काम करतात आणि कधीही थकत नाहीत.
तैर्लब्धा द्रौपदी भार्या द्रुपदश्च सुतैः सह। सहायाः पृथिवीपाला वासुदेवश्च वीर्यवान्
त्यांनी द्रौपदीला पत्नी म्हणून मिळवले, द्रुपद आणि त्याचे पुत्र मित्र झाले, पृथ्वीचे राजे त्यांचे साथीदार आहेत आणि बलवान वासुदेवही त्यांच्यासोबत आहे.
लब्धश्चानभिभूतार्थैः पित्र्योंशः पृथिवीपते। विवृद्धस्तेजसा तेषां तत्र का परिदेवना
हे पृथ्वीपती, त्यांनी आपल्या वडिलांचा हिस्सा जिंकला आहे आणि त्यांचे ऐश्वर्य कुणीही जिंकू शकत नाही. त्यांचा तेज वाढला आहे—मग दु:ख कसले?
धनञ्जयेन गाण्डीवमक्षय्यौ च महेषुधी। लब्धान्यस्त्राणि दिव्यानि तोषयित्वा हुताशनम्
धनंजयाने गांडीव धनुष्य आणि न थकणारे बाण घेऊन, अग्निदेवाला संतुष्ट करून दिव्य अस्त्रे मिळवली.
तेन कार्मुकमुख्येन बाहुवीर्येण चात्मनः। कृता वशे महीपालास्तत्र का परिदेवना
त्या श्रेष्ठ धनुष्याने आणि स्वतःच्या बळावर, त्याने राजांना जिंकले; मग दु:ख कसले?
अग्निदाहान्मयं चापि मोक्षयित्वा स दानवम्। सभां तां कारयामास सव्यसाची परन्तपः
अग्नितून मायाला सोडवून, त्या शत्रूंचा संहार करणाऱ्या सव्यसाचीने ती सभा बांधली.