ययोरन्यतरो भीष्म सङ्क्रुद्धः सचराचराम्। इमां वसुमतीं कुर्यान्निः शेषामिति मे मतिः
भीष्मा, या दोघांपैकी कोणी एक जरी रागावला, तरी तो हे सगळे चराचर जग संपवू शकतो, असे मला वाटते.
द्रोणस्य हि समं युद्धे न पश्यामि नराधिपम्। नाश्वत्थाम्नः समं भीष्म न च तौ स्तोतुमिच्छसि
युद्धात द्रोणासारखा राजा मला दिसत नाही, आणि अश्वत्थाम्यासारखाही नाही, भीष्मा, तरीही तू त्यांची स्तुती करायला इच्छित नाहीस.
पृथिव्यां सागरान्तायां यो वैप्रतिसमो भवेत्। दुर्योधनं त्वं राजेन्द्रमतिक्रम्य महाभुजम्
ही समुद्राने वेढलेली पृथ्वीवर असा कोण आहे जो त्याच्या बरोबरीचा असेल? तरीही तू महाबाहु राजा दुर्योधनाची दखल घेत नाहीस.
जयद्रथं च राजानं कृतास्त्रं दृढविक्रमम्। द्रुमं किम्पुरुषाचार्यं लोके प्रथितविक्रमम्। अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंससि केशवम्
आणि जयद्रथ राजा, शस्त्रविद्येत निपुण आणि ठाम, किम्पुरुषांचा गुरु डुम, ज्याची कीर्ती सर्वत्र आहे—या सर्व महावीरांना सोडून तू केशवाचीच स्तुती का करतोस?
वृद्धं च भरताचार्यं तथा शारद्वतं कृपम्। अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंससि केशवम्
आणि भरतांचा वृद्ध गुरु, तसेच शारद्वतपुत्र कृप, हे दोघेही महाशूर—त्यांना वगळून तू केशवाचीच स्तुती का करतोस?
धनुर्धराणां प्रवरं रुक्मिणं पुरुषोत्तमम्। अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंससि केशवम्
आणि धनुर्धारींमध्ये श्रेष्ठ, पुरुषांमध्ये उत्तम रुक्मी—या महावीराला वगळून तू केशवाचीच स्तुती का करतोस?
भीष्मकं च महावीर्यं दन्तवक्त्रं च भूमिपम्। भगदत्तं यूपकेथु जयत्सेनं च मागधम्
आणि महाशूर भीष्मक, भूमिपती दंतवक्त्र, भगदत्त, यूपकेतू आणि मगधराज जयत्सेन.
विराटद्रुपदौ चोभौ शकुनिं च बहद्बलम्। विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पाण्ड्यं श्वेतमथोत्तमम्
आणि विराट, द्रुपद हे दोघे, बलवान शकुनी, अवंतीचे विंद आणि अनुविंद, पांड्य, श्वेत आणि उत्तम.
शङ्खं च सुमहाभागं वृषसेनं च मानिनम्। एकलव्यं च विक्रान्तं कालिङ्गं च महारथम्
शंख हा तेजस्वी, वृषसेन हा अभिमानी, एकलव्य हा पराक्रमी, आणि कालींग हा मोठा रथी —
अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंसति केशवम्। शल्यादीनपि कस्मात्त्वं न स्तौषि वसुधाधिपान्। स्तवाय यदि ते बुद्धिर्वर्तते भीष्म वसुधाधिपान्
हे सर्व बलवान वीर सोडून, तू केशवाचं का कौतुक करतोस? आणि शल्यासारख्या राजांचं तू का स्तुती करत नाहीस? भीष्मा, जर तुला कुणाचं कौतुक करावंसं वाटत असेल, तर या पृथ्वीवरील राजांचीच कर.
किं हि शक्यं मया कर्तुं यद्वृद्धानां त्वया नृप। पुरा कथयतां नूनं न श्रुतं धर्मवादिनाम्
राजा, मी काय करू? तू वयाने मोठा असूनही पूर्वी धर्मज्ञांनी सांगितलेलं काहीच ऐकलं नाहीस.
आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः। अनाचरितमार्याणामिति ते भीष्म न श्रुतम्
स्वतःची निंदा किंवा स्वतःचं कौतुक, दुसऱ्यांची निंदा किंवा दुसऱ्यांचं कौतुक — हे आर्य लोक कधीच करीत नाहीत. भीष्मा, हे तुला कधीच ऐकायला आलं नाही असंच दिसतं.
यदस्तव्यमिमं शश्वन्मोहात्संस्तौषि भक्तितः। केशवं तच्च ते भीष्म न कश्चिदनुमन्यते
जे काही स्तुत्य आहे, ते सगळं तू नेहमी मोहाने आणि भक्तीने केशवाचंच कौतुक करत राहतोस; पण भीष्मा, हे कुणालाच मान्य नाही.
कथं भोजस्य पुरुषे वत्सपाले दुरात्मनि। समावेशयसे सर्वं जगत्केवलकाम्यया
बोज राजाच्या गवळ्याला, जो दुष्ट आहे, तू सगळं काही का फक्त इच्छेने त्याच्याकडे जोडतोस?
अथ चैषा न ते बुद्धिः प्रकृतिं याति भारत। मयैव कथितं पूर्वं कुलिङ्गशकुनिर्यथा
पण, भारत, तुझं मन जर आपल्याच मार्गावर परत येत नसेल, तर मी हे आधीच सांगितलं आहे — जसं कूलिंग पक्षी बोलतो तसं.
कुलिङ्गशकुनिर्नाम पार्श्वे हिमवतः परे। भी तस्याः सदा वाचः श्रूयन्तेऽर्थविगर्हिताः
हिमालयाच्या पलीकडे कूलिंग नावाचा एक पक्षी आहे; त्याचा आवाज नेहमी भीतीने भरलेला आणि अर्थहीन असतो.
मा साहसमितीदं सा सततं वाशते किल। साहसं चात्मनातीव चरन्ती नावबुध्यते
तो पक्षी सारखा म्हणतो, 'धाडस करू नकोस', पण स्वतः मात्र धाडस करत राहतो आणि आपलं वागणं त्याला कळतही नाही.
सा हि मांसार्गलं भीष्म मुखात्सिंहस्य खादतः। दन्तान्तरविलग्नं यत्तदादत्तेऽल्पचेतना
भीष्मा, तो पक्षी, ज्याला फारसं समजत नाही, सिंहाच्या तोंडातला, दातात अडकलेला मांसाचा तुकडा खातो.
इच्छतः सा हि सिंहस्य भीष्म जीवत्यसंशयम्। तद्वत्त्वमप्यधर्मिष्ठ सदा वाचः प्रभाषसे
सिंह जिवंत असताना आणि बघत असतानाही तो पक्षी असं करतो, यात शंका नाही. तसंच, अधर्मी असलेल्या तुही नेहमी असंच बोलतोस.
इच्छतां भूमिपालानां भीष्म जीवस्यसंशयम्। लोकविद्विष्टकर्मा हि नान्योऽस्ति भवता समः
पृथ्वीवरील राजे जिवंत असताना आणि बघत असतानाही, भीष्मा, तू नक्कीच जगतोस; आणि जगात ज्यांची कर्मं लोकांना नावडतात, त्यात तुझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही.
ततश्चेदिपतेः श्रुत्वा भीष्मः स कटुकं वचः। उवाचेदं वचो राजंश्चेदिराजस्य शृण्वतः
मग, चेडीराजाच्या त्या कडव्या शब्दांनी भीष्मा ऐकले, आणि चेडीराजाच्या उपस्थितीत त्याने हे शब्द उच्चारले.
इच्छतां किल नामाहं जीवाम्येषां महीक्षिताम्। सोऽहं न गणयाम्येतांस्तृणेनापि नराधिपान्
म्हणतात की मी या राजांच्या इच्छेवर जगतो; पण मी या नराधिपांना गवताच्या काडीएवढंही महत्त्व देत नाही.
एवमुक्ते तु भीष्मेण ततः सञ्चुक्रुशुर्नृपाः। केचिज्जहृषिरे तत्र केचिद्भीष्मं जगर्हिरे
भीष्माने असं बोलताच, तिथल्या काही राजांनी ओरड केला, काहींना आनंद झाला, आणि काहींनी भीष्माची निंदा केली.
केचिदूचुर्महेष्वासाः श्रुत्वा भीष्मस्य यद्वचः। पापोऽवलिप्तो वृद्धश्च नायं भीष्मोऽर्हति क्षमाम्
भीष्माच्या बोलण्यावर काही मोठ्या धनुर्धारी म्हणाले, 'हा पापी, गर्विष्ठ आणि म्हातारा आहे; या भीष्माला क्षमा करायची गरज नाही.'
हन्यतां दुर्मतिर्भीष्मः पशुवत्साध्वयं नृपाः। सर्वैः समेत्य संरब्धैर्दह्यतां वा कटाग्निना
'राजांनो, या वाईट बुद्धीच्या भीष्माचा पशूसारखा वध करा! किंवा आपण सगळ्यांनी मिळून रागाने त्याला जळत्या अग्नीत टाका.'
इति तेषां वचः श्रुत्वा ततः कुरुपितामहः। उवाच मतिमान्भीष्मस्तानेव वसुधाधिपान्
हे शब्द ऐकून, कुरुपितामह भीष्म, जो बुद्धिमान होता, त्याने त्या पृथ्वीच्या राजांना असे उत्तर दिले.
उक्तस्योक्तस्य नेहान्तमहं समुपलक्षये। यत्तु वक्ष्यामि तत्सर्वं शृणुध्वं वसुधाधिपाः
आत्तापर्यंत जे काही बोललं गेलं, त्यातून मला काहीच ठाम निष्कर्ष सापडत नाही. म्हणून, हे पृथ्वीचे राजांनो, मी आता जे सांगणार आहे ते सगळं नीट ऐका.
पशुवद्घातनं वा मे दहनं वा कटाग्निना। क्रियतां मूर्ध्नि वो न्यस्तं मयेदं सकलं पदम्
माझ्यावर सगळा दोष मी घेतो—म्हणजे मला जनावरासारखं ठार मारावं, किंवा प्रचंड आगीत जाळावं, काहीही करा.
एष तिष्ठति गोविन्दः पूजितोऽस्माभिरच्युतः। यस्य वस्त्वरते बुद्धिर्मरणाय स माधवम्
इथे गोविंदा उभा आहे, आपण सर्वांनी ज्याची पूजा केली, तो अच्युत. ज्याची बुद्धी त्याच्याकडून वळते, त्याचा मृत्यू निश्चित आहे.
कृष्णमाह्वयतामद्य युद्धे चक्रगदाधरम्। यादवस्यैव देवस्य देहं विशतु पातितः
आज जो कोणी कृष्णाला—चक्र आणि गदा धारण करणाऱ्या यादव देवाला—युद्धासाठी बोलावतो, त्याने युद्धात पडल्यावर त्याच्याच देहात प्रवेश करावा.