गाथामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः। भीष्म यां तां च ते सम्यक्वथयिष्यामि भारत
यावर प्राचीन कथा जाणणारे लोक एक गाथा म्हणतात; भीष्मा, ती मी तुला नीट सांगतो, हे भारत.
अन्तरात्मन्यभिहते रौषि पत्ररथाशुचि। अण्डभक्षणकर्मैतत्तव वाचमतीयते
जेव्हा अंतःकरणावर आघात होतो तेव्हा राग येतो, हे पवित्र पंख असणाऱ्या; अंडी खाण्याचं हे कृत्य तुझ्या वचनात सांगितलं जातं.
स मे बहुमतो राजा जरासन्धो महाबलः। योऽनेन युद्धं नेयेष दाक्षोऽयमिति संयुगे
माझ्या दृष्टीने जरासंध हा अत्यंत बलवान राजा फार मानाचा आहे; युद्धात तो कुशल आहे आणि कुणीही त्याला लढायला भाग पाडू शकला नाही.
केशवेन कृतं कर्म जरासन्धवधे तदा। भीमसेनार्जुनाभ्यां च कस्तत्साध्विति मन्यते
केशवाने जरासंधाचा वध करताना, भीमसेन आणि अर्जुनासह केलेलं कृत्य—ते योग्य आहे असं कोण मानतो?
उद्वारेण प्रविष्टेन छद्मना ब्रह्मवादिना। दृष्टः प्रभावः कृष्णेन जरासन्धस्य भूपतेः
द्वारातून ब्राह्मणाचा वेष घेऊन कृष्णाने, राजा जरासंधाचं सामर्थ्य प्रत्यक्ष पाहिलं.
येन धर्मात्मनाऽऽत्मानं ब्रह्मण्यमभिजानता। प्रेषितं पाद्यमस्मै तद्दातुमग्रे दूरात्मने
जो धर्मात्मा आणि ब्राह्मणधर्म जाणणारा होता, त्याने पाय धुण्यासाठी पाणी त्या दुष्ट हेतू असणाऱ्याला आधी द्यावं म्हणून पाठवलं.
भुज्यतामिति तेनोक्ताः कृष्णबीमधनञ्जयाटः। जरासन्धेन कौरव्य कृष्णेन विकृतं कृतम्
त्याने कृष्ण, भीम आणि अर्जुनाला 'हे खा' असं सांगितलं; पण कृष्णाने, हे कौरव, जरासंधावर वेगळंच कृत्य केलं.
यद्ययं जगतः कर्ता यथैनं मूर्ख मन्यसे। कस्मान्न ब्राह्मणं सम्यगात्मानमवगच्छति
जर तो जगाचा कर्ता आहे, जसा तू मूर्खासारखा समजतोस, तर तो ब्राह्मणाला स्वतःचं रूप का ओळखत नाही?
इदं त्वाश्चर्यभूतं मे यदिभे पाण्डवास्त्वया। अपकृष्टाः सतां मार्गान्मन्यन्ते तच्च साध्विति
हे मला फारच आश्चर्यकारक वाटतं, की तुम्ही पांडव सत्पथ सोडून गेलात आणि तरीही ते योग्य आहे असं समजता.
अथवा नैतदाश्चर्यं येषां त्वमसि भारत। स्त्रीसधर्मा च वृद्धश्च सर्वार्थानां प्रदर्शकः
किंवा कदाचित हे आश्चर्य नाही, हे भारत, कारण तू वृद्ध आहेस, स्त्रियांचा धर्म पाळतोस आणि सर्व गोष्टींत मार्गदर्शक आहेस.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रूक्षं रूक्षाक्षरं बहु। चकोप बलिनां श्रेष्ठो भीमसेनः प्रतापवान्
त्याचं कठोर आणि अनेक कठोर शब्द ऐकून, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला, तेजस्वी भीमसेन रागावला.
तथा पद्मप्रतीकाशे स्वभावायतविस्तृते। भूयः क्रोधाभिताम्राक्षे रक्ते नेत्रे बभूवतुः
मग कमळासारखी, स्वभावतः मोठी आणि रागाने लाल झालेली त्यांची दोन्ही डोळे आणखी तांबडी झाली.
त्रिशिखां भ्रकुटीं चास्य ददृशुः सर्वपार्थिवाः। ललाटस्थां त्रिकूटस्थां गङ्गां त्रिपथगामिव
सर्व राजांनी त्याच्या कपाळावरच्या तीन जटा, भुवई आणि कपाळावरचं चिन्ह पाहिलं, जसं गंगेच्या तीन प्रवाहांसारखं.
दन्तान्सन्दशतस्तस्य कोपाद्ददृशुराननम्। युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव जिघत्सतः
त्याच्या रागाने दात घट्ट चावत असलेलं तोंड सर्वांनी पाहिलं, जणू युगाच्या शेवटी काळ सर्व जीवांना गिळायला निघाला आहे.
उत्पतन्तं तु वेगेन जग्राहैनं मनस्विन्। भीष्म एव महाबाहुर्महासेनमिवेश्वरः
पण तो वेगाने झेपावू लागला, तेव्हा भिष्माने, ज्यांचे बाहू बलवान होते आणि ज्यांची बुद्धी ठाम होती, त्याला पकडले — जणू एखादा देव मोठ्या सेनापतीला आवरतो तसा.
तस्व भीमस्य भीष्मेण वार्यमाणस्य भारत। गुरुणा विविधैर्वाक्यैः क्रोधः प्रशममागतः
त्या वेळी, भिष्माने भीमाला थांबवले आणि मोठ्या मायेने अनेक शब्दांनी समजावले, त्यामुळे भीमाचा राग शांत झाला.
नातिचक्राम भीष्मस्य स हि वाक्यमरिन्दमः। समुद्वृत्तो घनापाये वेलामिव महोदधिः
शत्रूंचा पराभव करणारा भीम, भिष्मांच्या शब्दांचा अवमान करू शकला नाही; जरी तो संतापलेला असला तरी, जसा मेघ नाहीसे झाल्यावर समुद्र आपली मर्यादा ओलांडत नाही, तसा तो थांबला.
शिशुपालस्तु सङ्क्रुद्धे भीमसेने जनाधिप। नाकम्पत तदा वीरः पौरुषे व्यवस्थितः
पण छेदीराजा शिशुपाल, भीमसेन रागावलेला असतानाही, राजन, डगमगला नाही; तो आपल्या शौर्यात ठाम राहिला.
उत्पतन्तं तु वेगेन पुनः पुनररिन्दमः। न स तं चिन्तयामास सिंहः क्रुद्धो मृगं यथा
पुन्हा पुन्हा शत्रूंचा पराभव करणारा भीम वेगाने पुढे झेपावत असताना, शिशुपालाने त्याची कधीच पर्वा केली नाही — जसा रागावलेला सिंह हरणाकडे दुर्लक्ष करतो तसा.
प्रहसंश्चाब्रवीद्वाक्यं चेदिराजः प्रतापवान्। भीमसेनमभिक्रुद्धं दृष्ट्वा भीमपराक्रमम्
आणि छेदीचा बलाढ्य राजा हसत-हसत म्हणाला, भीमसेन रागावलेला आणि त्याचे भयंकर पराक्रम पाहून.
मुञ्चैनं भीष्म पश्यन्तु यावदेनं नराधिपः। मत्प्रभावविनिर्दग्धं पतङ्गमिव वह्निना
"भिष्मा, त्याला सोड, म्हणजे हे सर्व राजे पाहतील की माझ्या सामर्थ्याने तो कसा जळून जाईल, जसा पतंग अग्नीने भस्म होतो."
ततश्चेदिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा तत्कुरुसत्तमः। भीमसेनमुवाचेदं भीष्मे मतिमतां वरः
मग छेदीराजाच्या त्या शब्दांनी, कुरुश्रेष्ठ भिष्म, जो बुद्धिमानांत श्रेष्ठ होता, त्याने भीमसेनाला असे सांगितले.
नैषा चेदिपतेर्बुद्धिर्यत्त्वामाह्वयतेऽच्युतम्। भीमसेन महाबाहो कृष्णस्यैव विनिश्चयः
"हे भीमसेना, छेदीराजाला तुला आव्हान द्यायचे आहे, असे त्याच्या मनात नाही; हे सर्व केवळ कृष्णाचीच इच्छा आहे."
चेदिराजकुले जातख्यक्ष एष चतुर्भुजः। रासभारावसदृशं ररास च ननाद च
छेदीराजाच्या घराण्यात हा चार हातांचा यक्ष जन्मला; त्याने गाढवासारखा आवाज काढला आणि मोठ्याने गर्जना केली.
तेनास्य मातापितरौ त्रेसतुस्तौ सबान्धवौ। वैकृतं तस्यत तौ दृष्ट्वा त्यागायाकुरुतां मतिम्
त्यामुळे त्याचे आई-वडील आणि नातेवाईक घाबरले; त्याच्या विकृतीमुळे त्यांनी त्याला टाकून द्यावे असे ठरवले.
ततः सभार्यं नृपतिं सामात्यं सपुरोहितम्। चिन्तासंमूढहृदयं वागुवाचाशरीरेणी
तेव्हा, राणी, मंत्री आणि पुरोहितांसह राजाचे मन गोंधळले असताना, एका देहहीन आवाजाने त्यांना सांगितले.
एष ते नृपते पुत्रः श्रीमाञ्जातो बलाधिकः। तस्मादस्मान्न भेतव्यमव्यग्रः पाहि वै शिशुम्
"राजा, तुझा हा पुत्र तेजस्वी आणि बलवान जन्मला आहे; त्यामुळे आमच्यापासून घाबरू नकोस — निर्धास्तपणे या मुलाचे रक्षण कर."
न च वै तस्य मृत्युस्त्वं न कालः प्रत्युपस्थितः। यश्च शस्त्रेण हन्ताऽस्य स चोत्पन्नो नराधिप
"त्याचा मृत्यू तुझ्या किंवा काळाच्या हातून होणार नाही; आणि जो त्याला शस्त्राने मारेल, तोही राजा, जन्मलेला आहे."
संश्रुत्योदाहृतं वाक्यं भूतमन्तर्हितं ततः। पुत्रस्नेहाभिसन्तप्ता जननी वाक्यमब्रवीत्
त्या अदृश्य अस्तित्वाने सांगितलेले शब्द ऐकल्यावर, पुत्रप्रेमाने व्याकुळ झालेली आई म्हणाली.
येनेदमीरितं वाक्यं ममैतं तनयं प्रति। प्राञ्जलिस्तं नमस्यामि ब्रवीतु स पुनर्वचः
"ज्याने माझ्या या मुलाबद्दल हे शब्द सांगितले, त्याला मी हात जोडून नमस्कार करते — तो पुन्हा बोलावा."