बाला यूयं न जानीध्वं धर्मसूक्ष्मं विहङ्गमाः। धर्मं यः कुरुते लोके सततं शुभबुद्धिना। न चायुषोऽन्ते स्वं देहं त्यक्त्वा स्वर्गं स गच्छति
तुम्ही अजून लहान आहात, पक्ष्यांनो, आणि धर्माचं सूक्ष्म स्वरूप समजत नाही. जो माणूस नेहमी शुद्ध बुद्धीने धर्माचं आचरण करतो, त्याला आयुष्याच्या शेवटी शरीर सोडल्यावर स्वर्ग मिळत नाही.
तथाऽहमपि च त्यक्त्वा काले देहमिमं द्विजाः। स्वर्गलोकं गमिष्यामि इयं धर्मस्य वै गतिः
त्याचप्रमाणे, मीही योग्य वेळी हे शरीर सोडून स्वर्गलोकात जाईन, हे द्विजांनो. हाच धर्माचा मार्ग आहे.
एवं धर्मकथां चक्रे स हंसः पक्षिणां भृशम्। पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्ममेव ते
त्या हंसाने पक्ष्यांना धर्माची गोष्ट मोठ्या उत्साहाने सांगितली; आणि पक्षी, भीष्मा, नेहमी धर्माचंच ऐकत असत.
अथास्य भक्ष्यमाजह्रुः समुद्रजलचारिणः। अण्डजा भीष्म तस्यान्ये धर्मार्थमिति शुश्रुम
नंतर समुद्रात राहणारे अंड्यातून जन्मलेले पक्षी, भीष्मा, त्याला धर्मासाठी अन्न आणून देत असत, असं आम्ही ऐकलं.
ते च तस्य समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशः। समुद्राम्भस्यमोदन्त चरन्तो भीष्म पक्षिणः
ते सर्व पक्षी आपली अंडी त्याच्या जवळ ठेवत आणि समुद्राच्या पाण्यात आनंदाने संचार करत.
तेषामण्डानि सर्वेषां भक्षयामास पापकृत्। स हंसः सम्प्रमत्तानामप्रमत्तः स्वकर्मणि
पण त्या पापी हंसाने, इतर पक्षी निष्काळजी असताना, स्वतःच्या कृत्यात दक्ष राहून, त्यांच्या सर्व अंड्यांचा भक्षण केला.
ततः प्रक्षीयमाणेषु तेषु तेष्वण्डजोऽपरः। अशङ्कत महाप्राज्ञः स कदाचिद्ददर्श ह
मग त्या अंड्यांचं नाश होत असताना, दुसरं एक पक्षी त्या अंड्यातून बाहेर आलं; तो अत्यंत बुद्धिमान पक्षी काळजीने भरून गेला आणि कधीतरी त्याने हे पाहिलं.
ततः सङ्कथयामास दृष्ट्वा हंसस्य किल्बिषम्। तेषां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम्
मग त्या पक्ष्याने, हंसाचं पाप पाहून, त्यांच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन बोलायला सुरुवात केली.
ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा पक्षिणस्ते समीपगाः। निजघ्नस्तं तदा हंसं मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह
मग जवळच्या पक्ष्यांनी हंसाचं चुकीचं वर्तन प्रत्यक्ष पाहिलं आणि त्यांनी त्या हंसाला ठार केलं, हे कुरुवंशज.
एवं त्वां हंसधर्माणमपीमे वसुधाधिपाः। निहन्युर्भीष्म सङ्क्रुद्धाः पक्षिणस्तं यथाण्डजम्
भीष्मा, हंसाच्या धर्माचं पालन करणाऱ्या तुलाही, हे पृथ्वीचे राजे रागावले तर, त्या पक्ष्यांनी अंड्यात जन्मलेल्या हंसाला जसं मारलं तसं मारू शकतात.
गाथामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः। भीष्म यां तां च ते सम्यक्वथयिष्यामि भारत
यावर प्राचीन कथा जाणणारे लोक एक गाथा म्हणतात; भीष्मा, ती मी तुला नीट सांगतो, हे भारत.
अन्तरात्मन्यभिहते रौषि पत्ररथाशुचि। अण्डभक्षणकर्मैतत्तव वाचमतीयते
जेव्हा अंतःकरणावर आघात होतो तेव्हा राग येतो, हे पवित्र पंख असणाऱ्या; अंडी खाण्याचं हे कृत्य तुझ्या वचनात सांगितलं जातं.
स मे बहुमतो राजा जरासन्धो महाबलः। योऽनेन युद्धं नेयेष दाक्षोऽयमिति संयुगे
माझ्या दृष्टीने जरासंध हा अत्यंत बलवान राजा फार मानाचा आहे; युद्धात तो कुशल आहे आणि कुणीही त्याला लढायला भाग पाडू शकला नाही.
केशवेन कृतं कर्म जरासन्धवधे तदा। भीमसेनार्जुनाभ्यां च कस्तत्साध्विति मन्यते
केशवाने जरासंधाचा वध करताना, भीमसेन आणि अर्जुनासह केलेलं कृत्य—ते योग्य आहे असं कोण मानतो?
उद्वारेण प्रविष्टेन छद्मना ब्रह्मवादिना। दृष्टः प्रभावः कृष्णेन जरासन्धस्य भूपतेः
द्वारातून ब्राह्मणाचा वेष घेऊन कृष्णाने, राजा जरासंधाचं सामर्थ्य प्रत्यक्ष पाहिलं.
येन धर्मात्मनाऽऽत्मानं ब्रह्मण्यमभिजानता। प्रेषितं पाद्यमस्मै तद्दातुमग्रे दूरात्मने
जो धर्मात्मा आणि ब्राह्मणधर्म जाणणारा होता, त्याने पाय धुण्यासाठी पाणी त्या दुष्ट हेतू असणाऱ्याला आधी द्यावं म्हणून पाठवलं.
भुज्यतामिति तेनोक्ताः कृष्णबीमधनञ्जयाटः। जरासन्धेन कौरव्य कृष्णेन विकृतं कृतम्
त्याने कृष्ण, भीम आणि अर्जुनाला 'हे खा' असं सांगितलं; पण कृष्णाने, हे कौरव, जरासंधावर वेगळंच कृत्य केलं.
यद्ययं जगतः कर्ता यथैनं मूर्ख मन्यसे। कस्मान्न ब्राह्मणं सम्यगात्मानमवगच्छति
जर तो जगाचा कर्ता आहे, जसा तू मूर्खासारखा समजतोस, तर तो ब्राह्मणाला स्वतःचं रूप का ओळखत नाही?
इदं त्वाश्चर्यभूतं मे यदिभे पाण्डवास्त्वया। अपकृष्टाः सतां मार्गान्मन्यन्ते तच्च साध्विति
हे मला फारच आश्चर्यकारक वाटतं, की तुम्ही पांडव सत्पथ सोडून गेलात आणि तरीही ते योग्य आहे असं समजता.
अथवा नैतदाश्चर्यं येषां त्वमसि भारत। स्त्रीसधर्मा च वृद्धश्च सर्वार्थानां प्रदर्शकः
किंवा कदाचित हे आश्चर्य नाही, हे भारत, कारण तू वृद्ध आहेस, स्त्रियांचा धर्म पाळतोस आणि सर्व गोष्टींत मार्गदर्शक आहेस.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रूक्षं रूक्षाक्षरं बहु। चकोप बलिनां श्रेष्ठो भीमसेनः प्रतापवान्
त्याचं कठोर आणि अनेक कठोर शब्द ऐकून, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला, तेजस्वी भीमसेन रागावला.
तथा पद्मप्रतीकाशे स्वभावायतविस्तृते। भूयः क्रोधाभिताम्राक्षे रक्ते नेत्रे बभूवतुः
मग कमळासारखी, स्वभावतः मोठी आणि रागाने लाल झालेली त्यांची दोन्ही डोळे आणखी तांबडी झाली.
त्रिशिखां भ्रकुटीं चास्य ददृशुः सर्वपार्थिवाः। ललाटस्थां त्रिकूटस्थां गङ्गां त्रिपथगामिव
सर्व राजांनी त्याच्या कपाळावरच्या तीन जटा, भुवई आणि कपाळावरचं चिन्ह पाहिलं, जसं गंगेच्या तीन प्रवाहांसारखं.
दन्तान्सन्दशतस्तस्य कोपाद्ददृशुराननम्। युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव जिघत्सतः
त्याच्या रागाने दात घट्ट चावत असलेलं तोंड सर्वांनी पाहिलं, जणू युगाच्या शेवटी काळ सर्व जीवांना गिळायला निघाला आहे.
उत्पतन्तं तु वेगेन जग्राहैनं मनस्विन्। भीष्म एव महाबाहुर्महासेनमिवेश्वरः
पण तो वेगाने झेपावू लागला, तेव्हा भिष्माने, ज्यांचे बाहू बलवान होते आणि ज्यांची बुद्धी ठाम होती, त्याला पकडले — जणू एखादा देव मोठ्या सेनापतीला आवरतो तसा.
तस्व भीमस्य भीष्मेण वार्यमाणस्य भारत। गुरुणा विविधैर्वाक्यैः क्रोधः प्रशममागतः
त्या वेळी, भिष्माने भीमाला थांबवले आणि मोठ्या मायेने अनेक शब्दांनी समजावले, त्यामुळे भीमाचा राग शांत झाला.
नातिचक्राम भीष्मस्य स हि वाक्यमरिन्दमः। समुद्वृत्तो घनापाये वेलामिव महोदधिः
शत्रूंचा पराभव करणारा भीम, भिष्मांच्या शब्दांचा अवमान करू शकला नाही; जरी तो संतापलेला असला तरी, जसा मेघ नाहीसे झाल्यावर समुद्र आपली मर्यादा ओलांडत नाही, तसा तो थांबला.
शिशुपालस्तु सङ्क्रुद्धे भीमसेने जनाधिप। नाकम्पत तदा वीरः पौरुषे व्यवस्थितः
पण छेदीराजा शिशुपाल, भीमसेन रागावलेला असतानाही, राजन, डगमगला नाही; तो आपल्या शौर्यात ठाम राहिला.
उत्पतन्तं तु वेगेन पुनः पुनररिन्दमः। न स तं चिन्तयामास सिंहः क्रुद्धो मृगं यथा
पुन्हा पुन्हा शत्रूंचा पराभव करणारा भीम वेगाने पुढे झेपावत असताना, शिशुपालाने त्याची कधीच पर्वा केली नाही — जसा रागावलेला सिंह हरणाकडे दुर्लक्ष करतो तसा.
प्रहसंश्चाब्रवीद्वाक्यं चेदिराजः प्रतापवान्। भीमसेनमभिक्रुद्धं दृष्ट्वा भीमपराक्रमम्
आणि छेदीचा बलाढ्य राजा हसत-हसत म्हणाला, भीमसेन रागावलेला आणि त्याचे भयंकर पराक्रम पाहून.