नूनं प्रकृतिरेषा ते जघन्या नात्र संशयटः। `नदीसुतत्वात्ते चित्तं चञ्चलं न स्थिरं स्मृतम्
हे नक्कीच तुझा नीच स्वभाव आहे, यात शंका नाही. नदीचा पुत्र असल्यामुळे तुझं मन चंचल आहे, स्थिर नाही, असं म्हणतात.
अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानामपीष्यते। येषामर्च्यतमः कृष्णस्त्वं च येषां प्रदर्शकः
म्हणूनच, कृष्णाला सर्वात जास्त पूजणाऱ्या आणि तुला मार्गदर्शक मानणाऱ्या या पांडवांवरही मोठं पाप लागलं आहे.
धर्मवांस्त्वमधर्मज्ञः सतां मार्गादवप्लुतः। को हि धर्मिणमात्मानं जानञ्ज्ञानविदां वरः
तुला अधर्म माहित असूनही तुला धर्मी म्हणतात, पण तू सत्पुरुषांच्या मार्गावरून भरकटला आहेस. कारण जो स्वतःला ज्ञानी आणि धर्मी समजतो, तो असं वागेल का?
कुर्याद्यथा त्वया भीषम कृतं धर्ममवेक्षता। चेत्त्वं धर्मं विजानासि यदि प्राज्ञा मतिस्तव
जो धर्माचा विचार करूनही तुझ्यासारखं वागेल, भीष्मा? जर तुला खरोखर धर्माची आणि शहाणपणाची जाण असेल, तर असं कधी होईल?
अन्यकामा हि धर्मज्ञा कन्यका प्राज्ञमानिना। अम्बा नामेति भद्रं ते कथं साऽपहृता त्वया
धर्म जाणणाऱ्या त्या कन्येला दुसऱ्याची इच्छा होती, आणि तू स्वतःला शहाणा समजून अम्बेला घेऊन गेलास—हे कसं शक्य झालं?
तां त्वयाऽपहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान्नृपः। भ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां मार्गमनुस्मरन्
जी कन्या तू घेऊन गेलास, भीष्मा, ती राजा, तुझा भाऊ विचित्रवीर्य, ज्याने सत्पुरुषांचा मार्ग लक्षात ठेवला, त्याने मागितलीच नव्हती.
भार्ययोर्यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनः। तव जातान्यपत्यानि सज्जनाचरिते पथि
आणि दुसऱ्याच्या पत्नीपासून जी मुलं झाली, तेव्हा तू स्वतःला शहाणा समजून फक्त पाहत होतास—हीच तुझी संतती, सत्पुरुषांच्या मार्गावर चालणारी.
को हि धर्मोऽस्ति ते भीषम ब्रह्मचर्यमिदं वृथा। यद्धारयसि मोहाद्वा क्लीबत्वाद्वा न संशयः
तुझ्या या ब्रह्मचर्य व्रताचा काय उपयोग, भीष्मा? हे व्रत व्यर्थ आहे, तू ते अज्ञानामुळे किंवा नपुंसकतेमुळे पाळतोस, यात शंका नाही.
न त्वं तव धर्मज्ञ पश्याम्युपचरं क्वचित्। न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्ममब्रवीः
अरे धर्म जाणणाऱ्या, मी तुला कधीच प्रत्यक्ष धर्माचं आचरण करताना पाहिलं नाही. ज्या प्रकारे तू धर्माची बोलणी करतोस, तसा तू कधीच वडीलधाऱ्यांची सेवा केलेली नाहीस.
इष्टं दत्तमधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः। सर्वमेतदपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
पूजा, दान, वेदाध्ययन आणि भरपूर दक्षिणा असलेले यज्ञ — या सगळ्या गोष्टी मुलांच्या प्राप्तीच्या सोळाव्या भागालाही जुळत नाहीत.
व्रतोपवासैर्बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत्। सर्वं तदनपत्यस्य मोघं भवति निश्चयात्
भीष्मा, अनेक व्रतं आणि उपवास केल्याने जे मिळतं, ते सगळं मुलं नसलेल्या माणसासाठी नक्कीच व्यर्थ ठरतं.
सोऽनपत्यश्च वृद्धश्च मिथ्याधर्मानुशासनात्। हंसवत्त्वमपीदानीं ज्ञातिभ्यः प्राप्नुया वधम्
म्हणून, मुलं नसलेला आणि म्हातारा असताना, चुकीच्या धर्मोपदेशामुळे, तू आता त्या हंसासारखा आपल्या नातलगांच्या हातून मृत्यूला सामोरा जाशील.
एवं हि कथयन्त्यन्ये नरा ज्ञानविदः पुरा। भीष्म यत्तदहं सम्यग्वक्ष्यामि तव शृण्वतः
अशीच गोष्ट पूर्वीचे ज्ञानी लोक बोलले होते, भीष्मा. त्यांनी जे सांगितलं, ते मी तुला नीटपणे सांगतो, ऐक.
वृद्धः किल समुद्रान्ते कश्चिद्धंसोऽभवत्पुरा। धर्मवागन्यथावृत्तः पक्षिणः सोऽनुशास्ति च
पूर्वी समुद्राच्या काठावर एक म्हातारा हंस राहत होता. तो नेहमी धर्माची भाषा बोलायचा, पण वागणं मात्र वेगळंच होतं. तो इतर पक्ष्यांना शिकवत असे.
धर्म चरत माऽधर्ममिति तस्य वचः किल। पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्मवादिनः
‘धर्माचं आचरण करा, अधर्म टाळा’ — भीष्मा, असे त्याचे शब्द पक्षी नेहमी ऐकत असत, कारण त्यांना धर्माची आवड होती.
हंसस्य तु वचः श्रुत्वा मुदिताः सर्वपक्षिणः। ऊचुश्चैव स्वगा हंसं परिवार्य च सर्वशः
हंसाचे बोल ऐकून सगळे पक्षी आनंदित झाले; त्यांनी एकत्र येऊन, आपल्या भाषेत त्या हंसाला विचारलं.
कथयस्व भवान्सर्वं पक्षिणां तु समासतः। को हि नाम द्विजश्रेष्ठ ब्रूहि नो धर्म उत्तमः
तुम्ही आम्हा सर्व पक्ष्यांना सगळं नीट सांगावं. हे श्रेष्ठ द्विजा, खरं खरं सांगा, सर्वांत उत्तम धर्म कोण जाणतो?
प्रजास्वहिंसा धर्मो वै हिंसाऽधर्मः खगव्रजाः। एतदेवानुबोद्धव्यं धर्माधर्मः समासतः
सर्व प्राण्यांमध्ये अहिंसा हाच धर्म आहे, हिंसा म्हणजे अधर्म, हे पक्ष्यांनो. धर्म आणि अधर्म याचं सार हेच आहे.
वृद्धहंसवचः श्रुत्वा पक्षिणस्ते सुसंहिताः। ऊचुश्च धर्मलुब्धास्ते स्मयमाना इवाण्डजाः
त्या म्हाताऱ्या हंसाचं बोल ऐकून, एकत्र आलेले पक्षी, धर्माची ओढ असलेले आणि जणू अंड्यातून नुकतेच जन्मलेले, हसत हसत बोलले.
धर्मं यः कुरुते नित्यं लोके धीरतरोऽण्डजः। स यत्र गच्छेद्धर्मात्मा तन्मे ब्रूहीह तत्त्वतः
जो पक्षी नेहमी धर्माचं आचरण करतो, तो या जगात सर्वांत शहाणा असतो. असा धर्मात्मा जिथे जाईल, त्याचं अंतिम ठिकाण काय, ते आम्हाला खरं खरं सांग.
बाला यूयं न जानीध्वं धर्मसूक्ष्मं विहङ्गमाः। धर्मं यः कुरुते लोके सततं शुभबुद्धिना। न चायुषोऽन्ते स्वं देहं त्यक्त्वा स्वर्गं स गच्छति
तुम्ही अजून लहान आहात, पक्ष्यांनो, आणि धर्माचं सूक्ष्म स्वरूप समजत नाही. जो माणूस नेहमी शुद्ध बुद्धीने धर्माचं आचरण करतो, त्याला आयुष्याच्या शेवटी शरीर सोडल्यावर स्वर्ग मिळत नाही.
तथाऽहमपि च त्यक्त्वा काले देहमिमं द्विजाः। स्वर्गलोकं गमिष्यामि इयं धर्मस्य वै गतिः
त्याचप्रमाणे, मीही योग्य वेळी हे शरीर सोडून स्वर्गलोकात जाईन, हे द्विजांनो. हाच धर्माचा मार्ग आहे.
एवं धर्मकथां चक्रे स हंसः पक्षिणां भृशम्। पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्ममेव ते
त्या हंसाने पक्ष्यांना धर्माची गोष्ट मोठ्या उत्साहाने सांगितली; आणि पक्षी, भीष्मा, नेहमी धर्माचंच ऐकत असत.
अथास्य भक्ष्यमाजह्रुः समुद्रजलचारिणः। अण्डजा भीष्म तस्यान्ये धर्मार्थमिति शुश्रुम
नंतर समुद्रात राहणारे अंड्यातून जन्मलेले पक्षी, भीष्मा, त्याला धर्मासाठी अन्न आणून देत असत, असं आम्ही ऐकलं.
ते च तस्य समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशः। समुद्राम्भस्यमोदन्त चरन्तो भीष्म पक्षिणः
ते सर्व पक्षी आपली अंडी त्याच्या जवळ ठेवत आणि समुद्राच्या पाण्यात आनंदाने संचार करत.
तेषामण्डानि सर्वेषां भक्षयामास पापकृत्। स हंसः सम्प्रमत्तानामप्रमत्तः स्वकर्मणि
पण त्या पापी हंसाने, इतर पक्षी निष्काळजी असताना, स्वतःच्या कृत्यात दक्ष राहून, त्यांच्या सर्व अंड्यांचा भक्षण केला.
ततः प्रक्षीयमाणेषु तेषु तेष्वण्डजोऽपरः। अशङ्कत महाप्राज्ञः स कदाचिद्ददर्श ह
मग त्या अंड्यांचं नाश होत असताना, दुसरं एक पक्षी त्या अंड्यातून बाहेर आलं; तो अत्यंत बुद्धिमान पक्षी काळजीने भरून गेला आणि कधीतरी त्याने हे पाहिलं.
ततः सङ्कथयामास दृष्ट्वा हंसस्य किल्बिषम्। तेषां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम्
मग त्या पक्ष्याने, हंसाचं पाप पाहून, त्यांच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन बोलायला सुरुवात केली.
ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा पक्षिणस्ते समीपगाः। निजघ्नस्तं तदा हंसं मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह
मग जवळच्या पक्ष्यांनी हंसाचं चुकीचं वर्तन प्रत्यक्ष पाहिलं आणि त्यांनी त्या हंसाला ठार केलं, हे कुरुवंशज.
एवं त्वां हंसधर्माणमपीमे वसुधाधिपाः। निहन्युर्भीष्म सङ्क्रुद्धाः पक्षिणस्तं यथाण्डजम्
भीष्मा, हंसाच्या धर्माचं पालन करणाऱ्या तुलाही, हे पृथ्वीचे राजे रागावले तर, त्या पक्ष्यांनी अंड्यात जन्मलेल्या हंसाला जसं मारलं तसं मारू शकतात.