बिभीषिकाभिर्बह्वीभिर्भीषयन्भीष्म पार्थिवान्। न व्यपत्रपसे कस्माद्वृद्धः सन्कुलपांसनः
भीष्मा, तू अनेक भीतीदायक धमक्या देऊन राजांना घाबरवतोस; पण वयस्कर असूनही आणि आपल्या कुळाचा नाश करणारा असूनही तुला लाज का वाटत नाही?
युक्तमेतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया। वक्तुं धर्मादपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः
तू तिसऱ्या स्वभावाने वागत असल्यामुळे, धर्माच्या विरुद्ध बोलणे हे तुझ्यासाठी योग्यच आहे, कारण तू सर्व कुरूंमध्ये श्रेष्ठ आहेस.
नावि नौरिव सम्बद्धा यथान्धो वान्धमन्वियात्। तथाभूता हि कौरव्या येषां भीष्म त्वमग्रणीः
जसा एक आंधळा दुसऱ्या आंधळ्याचा माग काढतो, किंवा एक नौका दुसऱ्या नौकेला बांधलेली असते, तसंच हे कौरव आहेत, ज्यांचा तू भीष्मा, पुढारी आहेस.
पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतः। त्वया कीर्तयताऽस्माकं भूयः प्रव्यथितं मनः
तू विशेषतः पूतना वधापूर्वी केलेल्या त्याच्या कृत्यांची उजळणी केल्यामुळे आमचे मन आणखी अस्वस्थ झाले आहे.
अवलिप्तस्य मूर्शस्य केशवं स्तोतुमिच्छतः। कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते
अहंकारी आणि भ्रमित असूनही तू केशवाची स्तुती करायची इच्छा धरतोस, तरीही भीष्मा, तुझी जीभ शंभर तुकडे का होत नाही?
यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर्नरैः। तमिमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुमिच्छसि
जिथे लहान आणि अडाणी लोकांनी निंदा करायला हवी, तिथे तू, ज्ञानी आणि सावध, या माणसाची स्तुती करायची इच्छा धरतोस.
यद्यनेन हता बाल्ये शकुनिश्चित्रमत्र किम्। तौ वाऽश्ववृषभौ भीष्ण यौ न युद्धविशारदौ
त्याने लहानपणी शकुनीला मारले असेल, तर त्यात काय विशेष आहे? किंवा ते दोन घोडे, भीष्मा, जे युद्धात कुशल नव्हते, त्यात काय?
चेतनारहितं काष्ठं यद्यनेन निपातितम्। पादेन शकटं भीष्ण तत्र किं कृतमद्भुतम्
त्याने एखाद्या जड लाकडाला खाली पाडले असेल, किंवा पायाने गाडी उलथवली असेल, भीष्मा, तर त्यात काय अद्भुत आहे?
अर्कप्रमाणौ तौ वृक्षौ यद्यनेन निपातितौ। ' नागश्च दमितोऽनेन तत्र को विस्मयः कृतः
त्याने दोन सूर्याएवढ्या मोठ्या झाडांना पाडले असेल, किंवा हत्तीला वश केले असेल, तर त्यात आश्चर्य वाटावे असे काय आहे?
वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्यनेन धृतोऽचलः। तदा गोवर्धनो भीष्म न तच्चित्रं मतं मम
त्याने सात दिवस मुंग्याच्या वारुळाएवढा डोंगर धरला असेल, भीष्मा, म्हणजे गोवर्धन, तरीही मला त्यात काही विशेष वाटत नाही.
भुक्तमेतेन बह्वन्नं क्रीडता नगमूर्धनि। इति ते भीष्ण शृण्वानाः परे विस्मयमागताः
हा डोंगराच्या टोकावर खेळता खेळता भरपूर अन्न खाऊन टाकतो, असं लोक म्हणतात, भीष्मा. हे ऐकून इतर लोक आश्चर्यचकित झाले.
यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तमन्नं बलीयसः। स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु बलीयसः
धर्म जाणणाऱ्या भीष्मा, जो कोणी या बलाढ्य पुरुषासोबत अन्न खातो, तोही त्याच्याच हातून मारला जातो, असंही म्हणतात.
स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु महाद्भुतम्।। न ते श्रुतमिदं भीष्म नूनं कथयतां सताम्
तोही त्याच्याच हातून मारला गेला, ही गोष्ट फारच अद्भुत आहे. हे सत्पुरुषांच्या गोष्टींमध्ये तुला नक्कीच ऐकायला मिळालं नसेल, भीष्मा.
यद्वक्ष्ये त्वामधर्मज्ञं वाक्यं कुरुकुलाधम।। स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद्ब्राह्मणेषु च
कुरुकुळाच्या कलंक, अधर्म जाणणाऱ्या तुला मी एक गोष्ट सांगतो—स्त्रिया, गायी आणि ब्राह्मण यांच्यावर कधीही शस्त्र उगारू नये.
इति सन्तोऽनुशासन्ति सञ्जना धर्मिणः सदा। भीष्म लोके हि तत्सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते
सज्जन लोक नेहमीच अशी शिकवण देतात आणि धर्मिष्ठ लोक असंच बोलतात. पण भीष्मा, तुझ्यात हे सर्व खोटं ठरतं, असं लोकांना दिसतं.
ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम। अजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कौरवाधम
तू केशवाचं, जो ज्ञानी आणि वयाने मोठा आहे, आणि सर्वांत श्रेष्ठ आहे, त्याचं कौतुक करताना जणू काही त्याला ओळखत नाहीस, असं बोलतोस, कौरवांचा कलंक.
गोघ्रः स्त्रीघ्नश्च सन्भीष्म त्वद्वाक्याद्यदि पूज्यते। एवम्भूतश्च यो भीष्म कथं संस्तवमर्हति
जर गायी आणि स्त्रिया मारणाऱ्याचं तुझ्या बोलण्यामुळे पूजन व्हावं लागलं, तर अशा माणसाचं कौतुक कसं करता येईल, भीष्मा?
असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुः। सम्भावयति चाप्येवं त्वद्वाक्याच्च जनार्दनः। एवमेतत्सर्वमिति तत्सर्वं वितथं ध्रुवम्
हा जगाचा स्वामी आणि ज्ञानी लोकांमध्ये श्रेष्ठ असूनही, तुझ्या बोलण्यामुळे जनार्दनाचं असं मानलं जातं. पण हे सर्व नक्कीच खोटं आहे.
आत्मानमात्मनाऽऽधातुं यदि शक्तो जनार्दनः। अकामयन्तं तं भीष्म कथं साध्विव पश्यसि
जर जनार्दन स्वतःच्या इच्छेने स्वतःला स्थिर करू शकतो, आणि तरीही तो ते इच्छित नाही, तर भीष्मा, तू त्याला कसा सद्गुणी मानतोस?
न गाथा गाथिनं शास्ति बहुचेदपि गायति। प्रकृतिं यान्ति भूतानि कुलिङ्गशकुनिर्यथा
गायक कितीही गाणी गात असला, तरी गाणं त्याला शिकवत नाही; तसेच सर्व जीव आपापल्या स्वभावानुसार वागतात, जसं पक्षी आपल्या जातीप्रमाणे वागतो.
नूनं प्रकृतिरेषा ते जघन्या नात्र संशयटः। `नदीसुतत्वात्ते चित्तं चञ्चलं न स्थिरं स्मृतम्
हे नक्कीच तुझा नीच स्वभाव आहे, यात शंका नाही. नदीचा पुत्र असल्यामुळे तुझं मन चंचल आहे, स्थिर नाही, असं म्हणतात.
अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानामपीष्यते। येषामर्च्यतमः कृष्णस्त्वं च येषां प्रदर्शकः
म्हणूनच, कृष्णाला सर्वात जास्त पूजणाऱ्या आणि तुला मार्गदर्शक मानणाऱ्या या पांडवांवरही मोठं पाप लागलं आहे.
धर्मवांस्त्वमधर्मज्ञः सतां मार्गादवप्लुतः। को हि धर्मिणमात्मानं जानञ्ज्ञानविदां वरः
तुला अधर्म माहित असूनही तुला धर्मी म्हणतात, पण तू सत्पुरुषांच्या मार्गावरून भरकटला आहेस. कारण जो स्वतःला ज्ञानी आणि धर्मी समजतो, तो असं वागेल का?
कुर्याद्यथा त्वया भीषम कृतं धर्ममवेक्षता। चेत्त्वं धर्मं विजानासि यदि प्राज्ञा मतिस्तव
जो धर्माचा विचार करूनही तुझ्यासारखं वागेल, भीष्मा? जर तुला खरोखर धर्माची आणि शहाणपणाची जाण असेल, तर असं कधी होईल?
अन्यकामा हि धर्मज्ञा कन्यका प्राज्ञमानिना। अम्बा नामेति भद्रं ते कथं साऽपहृता त्वया
धर्म जाणणाऱ्या त्या कन्येला दुसऱ्याची इच्छा होती, आणि तू स्वतःला शहाणा समजून अम्बेला घेऊन गेलास—हे कसं शक्य झालं?
तां त्वयाऽपहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान्नृपः। भ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां मार्गमनुस्मरन्
जी कन्या तू घेऊन गेलास, भीष्मा, ती राजा, तुझा भाऊ विचित्रवीर्य, ज्याने सत्पुरुषांचा मार्ग लक्षात ठेवला, त्याने मागितलीच नव्हती.
भार्ययोर्यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनः। तव जातान्यपत्यानि सज्जनाचरिते पथि
आणि दुसऱ्याच्या पत्नीपासून जी मुलं झाली, तेव्हा तू स्वतःला शहाणा समजून फक्त पाहत होतास—हीच तुझी संतती, सत्पुरुषांच्या मार्गावर चालणारी.
को हि धर्मोऽस्ति ते भीषम ब्रह्मचर्यमिदं वृथा। यद्धारयसि मोहाद्वा क्लीबत्वाद्वा न संशयः
तुझ्या या ब्रह्मचर्य व्रताचा काय उपयोग, भीष्मा? हे व्रत व्यर्थ आहे, तू ते अज्ञानामुळे किंवा नपुंसकतेमुळे पाळतोस, यात शंका नाही.
न त्वं तव धर्मज्ञ पश्याम्युपचरं क्वचित्। न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्ममब्रवीः
अरे धर्म जाणणाऱ्या, मी तुला कधीच प्रत्यक्ष धर्माचं आचरण करताना पाहिलं नाही. ज्या प्रकारे तू धर्माची बोलणी करतोस, तसा तू कधीच वडीलधाऱ्यांची सेवा केलेली नाहीस.
इष्टं दत्तमधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः। सर्वमेतदपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
पूजा, दान, वेदाध्ययन आणि भरपूर दक्षिणा असलेले यज्ञ — या सगळ्या गोष्टी मुलांच्या प्राप्तीच्या सोळाव्या भागालाही जुळत नाहीत.