मा भैस्त्वं कुरुशार्दूल श्वा सिंहं हन्तुमर्हति। शिवः पन्थाः सुनीतोऽत्र मया पूर्वतरं वृतः
कुरुकुळातील वाघा, तू घाबरू नकोस; कुत्रा सिंहाला मारू पाहतो. इथे जो मार्ग निवडला आहे तो शुभ आणि योग्य आहे, आणि मी तो आधीच स्वीकारला आहे.
प्रसुप्ते हि यथा सिंहे श्वानस्तात समागताः। भषेयुः सहिताः सर्वे तथेमे वसुधाधिपाः
जसा सिंह झोपलेला असताना कुत्रे एकत्र येऊन भुंकतात, तसे हे पृथ्वीचे सर्व राजे आहेत.
वृष्णिसिंहस्य सुप्तस्य तथाऽमी प्रमुके स्थिताः। भषन्ते तात सङ्क्रुद्धाः श्वानः सिंहस्य सन्निधौ
जसा वृष्णिकुळाचा सिंह झोपलेला असताना हे रागावलेले कुत्रे त्याच्या समोर उभे राहून भुंकतात, तसंच हेही सिंहासमोर उभे आहेत.
न हि सम्बुध्यते यावत्सुप्तः सिंह इवाच्युतः। ` तदिदं ज्ञातपूर्वं हि तव संस्तोतुमिच्छसि'। तेन सिंहीकरोत्येतानसिंहश्चेदिपुङ्गवः
अच्युत, जसा सिंह झोपेतून लगेच उठत नाही, तसंच तोही जागा होत नाही. हे तुला आधीच माहीत आहे, म्हणूनच तू त्याची स्तुती करायला इच्छितोस. पण जर तो पुरुषसिंह जागा झाला, तर हे सगळेही सिंहासारखे बनतील.
पार्थिवान्पार्थिवश्रेष्ठ शिशुपालोऽल्पचेतनः। सर्वान्सर्वात्मना तात नेतुकामो यमक्षयम्
राजाधिराज, हा शिशुपाल कमी समज असलेला असून, सर्व राजांना आपल्या पूर्ण इच्छेने यमाच्या घराकडे घेऊन जायचा विचार करतो.
नूनमेतत्समादातुं पुनरिच्छत्यधोक्षजः। यदस्य शिशुपालस्य तेजस्तिष्ठति भारत
भारत, नक्कीच अदृश्य परमेश्वर पुन्हा एकदा या शिशुपालामधील उरलेली तेजा काढून घ्यायची इच्छा धरतो.
विप्लुता चास्य भद्रं ते बुद्धिर्बुद्धिमतां वर। चेदिराजस्य कौन्तेय सर्वेषां च महीक्षितम्
कौन्तेय, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, चेदिराजाची आणि या सर्व पृथ्वीच्या राजांची बुद्धी खरोखरच भरकटली आहे.
आदातुं च नरव्याघ्रो यं यमिच्छत्ययं तदा। तस्य विप्लवते बुद्धिरेवं चेदिपतेर्यथा
जेव्हा हा नरसिंह कोणाला घेण्याची इच्छा करतो, तेव्हा त्याचीही बुद्धी गोंधळते, जशी चेदिराजाची झाली आहे.
चतुर्विधानां भूतानां त्रिषु लोकेषु माधवः। प्रभवश्चैव सर्वेषां निधनं च युधिष्ठिर
युधिष्ठिरा, माधव हा तिन्ही लोकांतील चार प्रकारच्या सर्व जीवांचा उद्गम आणि शेवट आहे.
इति तस्य वचः श्रुत्वा ततश्चेदिपतिर्नृपः। भीष्मं रूक्षाक्षरा वाचः श्रावयामास भारत
हे भारत, ही वचने ऐकून चेदिराजाने नंतर भीष्माला कठोर आणि टोचणारी भाषा वापरून उत्तर दिले.
बिभीषिकाभिर्बह्वीभिर्भीषयन्भीष्म पार्थिवान्। न व्यपत्रपसे कस्माद्वृद्धः सन्कुलपांसनः
भीष्मा, तू अनेक भीतीदायक धमक्या देऊन राजांना घाबरवतोस; पण वयस्कर असूनही आणि आपल्या कुळाचा नाश करणारा असूनही तुला लाज का वाटत नाही?
युक्तमेतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया। वक्तुं धर्मादपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः
तू तिसऱ्या स्वभावाने वागत असल्यामुळे, धर्माच्या विरुद्ध बोलणे हे तुझ्यासाठी योग्यच आहे, कारण तू सर्व कुरूंमध्ये श्रेष्ठ आहेस.
नावि नौरिव सम्बद्धा यथान्धो वान्धमन्वियात्। तथाभूता हि कौरव्या येषां भीष्म त्वमग्रणीः
जसा एक आंधळा दुसऱ्या आंधळ्याचा माग काढतो, किंवा एक नौका दुसऱ्या नौकेला बांधलेली असते, तसंच हे कौरव आहेत, ज्यांचा तू भीष्मा, पुढारी आहेस.
पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतः। त्वया कीर्तयताऽस्माकं भूयः प्रव्यथितं मनः
तू विशेषतः पूतना वधापूर्वी केलेल्या त्याच्या कृत्यांची उजळणी केल्यामुळे आमचे मन आणखी अस्वस्थ झाले आहे.
अवलिप्तस्य मूर्शस्य केशवं स्तोतुमिच्छतः। कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते
अहंकारी आणि भ्रमित असूनही तू केशवाची स्तुती करायची इच्छा धरतोस, तरीही भीष्मा, तुझी जीभ शंभर तुकडे का होत नाही?
यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर्नरैः। तमिमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुमिच्छसि
जिथे लहान आणि अडाणी लोकांनी निंदा करायला हवी, तिथे तू, ज्ञानी आणि सावध, या माणसाची स्तुती करायची इच्छा धरतोस.
यद्यनेन हता बाल्ये शकुनिश्चित्रमत्र किम्। तौ वाऽश्ववृषभौ भीष्ण यौ न युद्धविशारदौ
त्याने लहानपणी शकुनीला मारले असेल, तर त्यात काय विशेष आहे? किंवा ते दोन घोडे, भीष्मा, जे युद्धात कुशल नव्हते, त्यात काय?
चेतनारहितं काष्ठं यद्यनेन निपातितम्। पादेन शकटं भीष्ण तत्र किं कृतमद्भुतम्
त्याने एखाद्या जड लाकडाला खाली पाडले असेल, किंवा पायाने गाडी उलथवली असेल, भीष्मा, तर त्यात काय अद्भुत आहे?
अर्कप्रमाणौ तौ वृक्षौ यद्यनेन निपातितौ। ' नागश्च दमितोऽनेन तत्र को विस्मयः कृतः
त्याने दोन सूर्याएवढ्या मोठ्या झाडांना पाडले असेल, किंवा हत्तीला वश केले असेल, तर त्यात आश्चर्य वाटावे असे काय आहे?
वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्यनेन धृतोऽचलः। तदा गोवर्धनो भीष्म न तच्चित्रं मतं मम
त्याने सात दिवस मुंग्याच्या वारुळाएवढा डोंगर धरला असेल, भीष्मा, म्हणजे गोवर्धन, तरीही मला त्यात काही विशेष वाटत नाही.
भुक्तमेतेन बह्वन्नं क्रीडता नगमूर्धनि। इति ते भीष्ण शृण्वानाः परे विस्मयमागताः
हा डोंगराच्या टोकावर खेळता खेळता भरपूर अन्न खाऊन टाकतो, असं लोक म्हणतात, भीष्मा. हे ऐकून इतर लोक आश्चर्यचकित झाले.
यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तमन्नं बलीयसः। स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु बलीयसः
धर्म जाणणाऱ्या भीष्मा, जो कोणी या बलाढ्य पुरुषासोबत अन्न खातो, तोही त्याच्याच हातून मारला जातो, असंही म्हणतात.
स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु महाद्भुतम्।। न ते श्रुतमिदं भीष्म नूनं कथयतां सताम्
तोही त्याच्याच हातून मारला गेला, ही गोष्ट फारच अद्भुत आहे. हे सत्पुरुषांच्या गोष्टींमध्ये तुला नक्कीच ऐकायला मिळालं नसेल, भीष्मा.
यद्वक्ष्ये त्वामधर्मज्ञं वाक्यं कुरुकुलाधम।। स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद्ब्राह्मणेषु च
कुरुकुळाच्या कलंक, अधर्म जाणणाऱ्या तुला मी एक गोष्ट सांगतो—स्त्रिया, गायी आणि ब्राह्मण यांच्यावर कधीही शस्त्र उगारू नये.
इति सन्तोऽनुशासन्ति सञ्जना धर्मिणः सदा। भीष्म लोके हि तत्सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते
सज्जन लोक नेहमीच अशी शिकवण देतात आणि धर्मिष्ठ लोक असंच बोलतात. पण भीष्मा, तुझ्यात हे सर्व खोटं ठरतं, असं लोकांना दिसतं.
ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम। अजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कौरवाधम
तू केशवाचं, जो ज्ञानी आणि वयाने मोठा आहे, आणि सर्वांत श्रेष्ठ आहे, त्याचं कौतुक करताना जणू काही त्याला ओळखत नाहीस, असं बोलतोस, कौरवांचा कलंक.
गोघ्रः स्त्रीघ्नश्च सन्भीष्म त्वद्वाक्याद्यदि पूज्यते। एवम्भूतश्च यो भीष्म कथं संस्तवमर्हति
जर गायी आणि स्त्रिया मारणाऱ्याचं तुझ्या बोलण्यामुळे पूजन व्हावं लागलं, तर अशा माणसाचं कौतुक कसं करता येईल, भीष्मा?
असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुः। सम्भावयति चाप्येवं त्वद्वाक्याच्च जनार्दनः। एवमेतत्सर्वमिति तत्सर्वं वितथं ध्रुवम्
हा जगाचा स्वामी आणि ज्ञानी लोकांमध्ये श्रेष्ठ असूनही, तुझ्या बोलण्यामुळे जनार्दनाचं असं मानलं जातं. पण हे सर्व नक्कीच खोटं आहे.
आत्मानमात्मनाऽऽधातुं यदि शक्तो जनार्दनः। अकामयन्तं तं भीष्म कथं साध्विव पश्यसि
जर जनार्दन स्वतःच्या इच्छेने स्वतःला स्थिर करू शकतो, आणि तरीही तो ते इच्छित नाही, तर भीष्मा, तू त्याला कसा सद्गुणी मानतोस?
न गाथा गाथिनं शास्ति बहुचेदपि गायति। प्रकृतिं यान्ति भूतानि कुलिङ्गशकुनिर्यथा
गायक कितीही गाणी गात असला, तरी गाणं त्याला शिकवत नाही; तसेच सर्व जीव आपापल्या स्वभावानुसार वागतात, जसं पक्षी आपल्या जातीप्रमाणे वागतो.