तत्राहूतागताः सर्वे सुनीथप्रमुखा गणाः. समदृश्यन्त सङ्क्रुद्धा विवर्णवदनास्तथा
तेथे सुनीथाच्या नेतृत्वाखाली सर्व गट बोलावल्यावर आले. ते सर्व संतप्त दिसत होते, त्यांच्या चेहऱ्यावर रंग नव्हता.
युधिष्ठिराभिषेकं च वासुदेवस्य चार्हणम्। न स्याद्यथा तथा कार्यमेवं सर्वे तदाऽब्रुवन्
युधिष्ठिराचा अभिषेक आणि वासुदेवाचा सन्मान जसा झाला तसा व्हायला नको होता; त्या वेळी सर्वांनी हेच म्हटले.
निष्कर्षान्निश्चयात्सर्वे राजानः क्रोधमूर्छिताः। अब्रुवंस्तत्र राजानो निर्वेदादात्मनिश्चयात्
सर्व राजे रागाने भरलेले आणि ठाम निश्चयाने तिथे बोलू लागले, कारण त्यांना आता काहीच राहिले नव्हते.
सुहृद्भिर्वार्यमाणानां तेषां हि वपुराबभौ। आमिषादपकृष्टानां सिहानामिव गर्जताम्
मित्रांनी थांबवण्याचा प्रयत्न केला तरी, ते सर्व जण जणू काही आमिषाने आकर्षित झालेले आणि एकत्र गर्जना करणारे सिंहच दिसत होते.
तं बलौघमपर्यन्तं राजसागारमक्षयम्। कुर्वाणं समयं कृष्णो युद्धाय बुबुधे तदा
कृष्णाने तेव्हा समजले की, हे राजसत्तेचे अथांग आणि न थांबणारे सामर्थ्य युद्धासाठी एकत्र आले आहे, जणू काही मोठा पूरच.
ततः सागरसङ्काशं दृष्ट्वा नृपतिमण्डलम्। संवर्तवाताभिहतं भीमं क्षुब्धमिवार्णवम्
मग, समुद्रासारखे राजांचे मंडळ, संहाराच्या वाऱ्यांनी ढवळलेले, भीमासारखे अस्वस्थ झालेले पाहून, ते जणू काही वादळी समुद्रच वाटत होते.
रोषात्प्रचलितं सर्वमिदमाह युधिष्ठिरः। भीष्मं मतिमतां मुख्यं वृद्धं कुरुपितामहम्। बृहस्पतिं बृहत्तेजाः पुरुहूत इवारिहा
रागाने सगळे हललेले पाहून, युधिष्ठिराने बुद्धिमान, कुरुकुळातील वृद्ध, तेजस्वी आणि शत्रूंचा नाश करणारे, बृहस्पतीसारखे भीष्म पितामहांना विचारले.
असौ रोषात्प्रचलितो महान्नृपतिसागरः। अत्र यत्प्रतिपत्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह
हा राजांचा मोठा समुद्र रागाने उसळला आहे; पितामह, इथे काय करावे ते मला सांगा.
यज्ञस्य च न विघ्नः स्यात्प्रजानां च हितं भवेत्। यथा सर्वत्र तत्सर्वं ब्रूहि मेऽद्य पितामह
यज्ञात कोणतीही अडचण येऊ नये आणि प्रजांचेही कल्याण व्हावे; हे सर्व कसे साध्य होईल ते आज मला सांगा, पितामह.
इत्युक्तवति धर्मज्ञे धर्मराजे युधिष्ठिरे। उवाचेदं वचो भीष्मस्ततः कुरुपितामहः
धर्म जाणणाऱ्या, धर्मराज युधिष्ठिराने असे म्हटल्यावर, मग कुरुकुळातील पितामह भीष्म यांनी हे शब्द सांगितले.
मा भैस्त्वं कुरुशार्दूल श्वा सिंहं हन्तुमर्हति। शिवः पन्थाः सुनीतोऽत्र मया पूर्वतरं वृतः
कुरुकुळातील वाघा, तू घाबरू नकोस; कुत्रा सिंहाला मारू पाहतो. इथे जो मार्ग निवडला आहे तो शुभ आणि योग्य आहे, आणि मी तो आधीच स्वीकारला आहे.
प्रसुप्ते हि यथा सिंहे श्वानस्तात समागताः। भषेयुः सहिताः सर्वे तथेमे वसुधाधिपाः
जसा सिंह झोपलेला असताना कुत्रे एकत्र येऊन भुंकतात, तसे हे पृथ्वीचे सर्व राजे आहेत.
वृष्णिसिंहस्य सुप्तस्य तथाऽमी प्रमुके स्थिताः। भषन्ते तात सङ्क्रुद्धाः श्वानः सिंहस्य सन्निधौ
जसा वृष्णिकुळाचा सिंह झोपलेला असताना हे रागावलेले कुत्रे त्याच्या समोर उभे राहून भुंकतात, तसंच हेही सिंहासमोर उभे आहेत.
न हि सम्बुध्यते यावत्सुप्तः सिंह इवाच्युतः। ` तदिदं ज्ञातपूर्वं हि तव संस्तोतुमिच्छसि'। तेन सिंहीकरोत्येतानसिंहश्चेदिपुङ्गवः
अच्युत, जसा सिंह झोपेतून लगेच उठत नाही, तसंच तोही जागा होत नाही. हे तुला आधीच माहीत आहे, म्हणूनच तू त्याची स्तुती करायला इच्छितोस. पण जर तो पुरुषसिंह जागा झाला, तर हे सगळेही सिंहासारखे बनतील.
पार्थिवान्पार्थिवश्रेष्ठ शिशुपालोऽल्पचेतनः। सर्वान्सर्वात्मना तात नेतुकामो यमक्षयम्
राजाधिराज, हा शिशुपाल कमी समज असलेला असून, सर्व राजांना आपल्या पूर्ण इच्छेने यमाच्या घराकडे घेऊन जायचा विचार करतो.
नूनमेतत्समादातुं पुनरिच्छत्यधोक्षजः। यदस्य शिशुपालस्य तेजस्तिष्ठति भारत
भारत, नक्कीच अदृश्य परमेश्वर पुन्हा एकदा या शिशुपालामधील उरलेली तेजा काढून घ्यायची इच्छा धरतो.
विप्लुता चास्य भद्रं ते बुद्धिर्बुद्धिमतां वर। चेदिराजस्य कौन्तेय सर्वेषां च महीक्षितम्
कौन्तेय, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, चेदिराजाची आणि या सर्व पृथ्वीच्या राजांची बुद्धी खरोखरच भरकटली आहे.
आदातुं च नरव्याघ्रो यं यमिच्छत्ययं तदा। तस्य विप्लवते बुद्धिरेवं चेदिपतेर्यथा
जेव्हा हा नरसिंह कोणाला घेण्याची इच्छा करतो, तेव्हा त्याचीही बुद्धी गोंधळते, जशी चेदिराजाची झाली आहे.
चतुर्विधानां भूतानां त्रिषु लोकेषु माधवः। प्रभवश्चैव सर्वेषां निधनं च युधिष्ठिर
युधिष्ठिरा, माधव हा तिन्ही लोकांतील चार प्रकारच्या सर्व जीवांचा उद्गम आणि शेवट आहे.
इति तस्य वचः श्रुत्वा ततश्चेदिपतिर्नृपः। भीष्मं रूक्षाक्षरा वाचः श्रावयामास भारत
हे भारत, ही वचने ऐकून चेदिराजाने नंतर भीष्माला कठोर आणि टोचणारी भाषा वापरून उत्तर दिले.
बिभीषिकाभिर्बह्वीभिर्भीषयन्भीष्म पार्थिवान्। न व्यपत्रपसे कस्माद्वृद्धः सन्कुलपांसनः
भीष्मा, तू अनेक भीतीदायक धमक्या देऊन राजांना घाबरवतोस; पण वयस्कर असूनही आणि आपल्या कुळाचा नाश करणारा असूनही तुला लाज का वाटत नाही?
युक्तमेतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया। वक्तुं धर्मादपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः
तू तिसऱ्या स्वभावाने वागत असल्यामुळे, धर्माच्या विरुद्ध बोलणे हे तुझ्यासाठी योग्यच आहे, कारण तू सर्व कुरूंमध्ये श्रेष्ठ आहेस.
नावि नौरिव सम्बद्धा यथान्धो वान्धमन्वियात्। तथाभूता हि कौरव्या येषां भीष्म त्वमग्रणीः
जसा एक आंधळा दुसऱ्या आंधळ्याचा माग काढतो, किंवा एक नौका दुसऱ्या नौकेला बांधलेली असते, तसंच हे कौरव आहेत, ज्यांचा तू भीष्मा, पुढारी आहेस.
पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतः। त्वया कीर्तयताऽस्माकं भूयः प्रव्यथितं मनः
तू विशेषतः पूतना वधापूर्वी केलेल्या त्याच्या कृत्यांची उजळणी केल्यामुळे आमचे मन आणखी अस्वस्थ झाले आहे.
अवलिप्तस्य मूर्शस्य केशवं स्तोतुमिच्छतः। कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते
अहंकारी आणि भ्रमित असूनही तू केशवाची स्तुती करायची इच्छा धरतोस, तरीही भीष्मा, तुझी जीभ शंभर तुकडे का होत नाही?
यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर्नरैः। तमिमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुमिच्छसि
जिथे लहान आणि अडाणी लोकांनी निंदा करायला हवी, तिथे तू, ज्ञानी आणि सावध, या माणसाची स्तुती करायची इच्छा धरतोस.
यद्यनेन हता बाल्ये शकुनिश्चित्रमत्र किम्। तौ वाऽश्ववृषभौ भीष्ण यौ न युद्धविशारदौ
त्याने लहानपणी शकुनीला मारले असेल, तर त्यात काय विशेष आहे? किंवा ते दोन घोडे, भीष्मा, जे युद्धात कुशल नव्हते, त्यात काय?
चेतनारहितं काष्ठं यद्यनेन निपातितम्। पादेन शकटं भीष्ण तत्र किं कृतमद्भुतम्
त्याने एखाद्या जड लाकडाला खाली पाडले असेल, किंवा पायाने गाडी उलथवली असेल, भीष्मा, तर त्यात काय अद्भुत आहे?
अर्कप्रमाणौ तौ वृक्षौ यद्यनेन निपातितौ। ' नागश्च दमितोऽनेन तत्र को विस्मयः कृतः
त्याने दोन सूर्याएवढ्या मोठ्या झाडांना पाडले असेल, किंवा हत्तीला वश केले असेल, तर त्यात आश्चर्य वाटावे असे काय आहे?
वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्यनेन धृतोऽचलः। तदा गोवर्धनो भीष्म न तच्चित्रं मतं मम
त्याने सात दिवस मुंग्याच्या वारुळाएवढा डोंगर धरला असेल, भीष्मा, म्हणजे गोवर्धन, तरीही मला त्यात काही विशेष वाटत नाही.