प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्यनेकशः। यथाशक्ति तु वक्ष्यामि शृणु तान्कुरुनन्दन
अनेक वेळा हजारो प्रादुर्भाव झाले आहेत; मी माझ्या शक्तीनुसार ते सांगतो, तू ते ऐक, कुरुनंदना.
पुरा कमलनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि। पुष्करे यत्र सम्भूता देवा ऋषिगणैः सह
पूर्वी, कमलनाभ भगवान समुद्रावर झोपले असताना, त्या कमळात देव आणि ऋषीगण प्रकट झाले.
एष पौष्करिको नाम प्रादुर्भावः प्रकीर्तितः। पुराणैः कथ्यते यत्र वेदश्रुतिसमाहितः
हा 'पौष्करिका' प्रादुर्भाव म्हणून ओळखला जातो, जो पुराणांत सांगितला आहे आणि जिथे वेद व त्यांचे पठन स्थिर झाले आहे.
वाराहस्तु श्रुतिसुखः प्रादुर्भावो महात्मनः। यत्र विष्णुः सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः
वराह हा अत्यंत सुखदायक प्रादुर्भाव आहे, ज्यात देवांचा श्रेष्ठ विष्णू वराहाचे रूप धारण करतो.
उज्जहार महीं तोयात्सशैलवनकाननाम्। वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुर्दन्तश्चितीमुखः
त्याने पर्वत, वन आणि उपवनांसह पृथ्वीला पाण्यातून वर काढले; त्याचे पाय म्हणजे वेद, दात म्हणजे यूप, आणि दाढा म्हणजे यज्ञकुंडाचा मुख.
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः। अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गः श्रुतिभूषणः
त्याची जीभ म्हणजे अग्नी, केस म्हणजे कुशा, डोके म्हणजे ब्रह्मा, तो महान तपस्वी; त्याचे डोळे म्हणजे दिवस-रात्र, त्याचे अंग म्हणजे वेद, आणि तो वेदांच्या उच्चारांनी सुशोभित आहे.
आज्यनासः स्रुवं तुण्डं सामघोषस्वनो महान्। धर्मसत्यमयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः
त्याच्या तोंडातून सामगानाचा गजर निघत होता, त्याचा तोंड म्हणजे जणू आहुती देण्याचा चमचा, त्याचा थोटा म्हणजे हवनाचा पात्र. तो धर्म आणि सत्याने भरलेला, तेजस्वी, कीर्तीने शोभणारा आणि आपल्या कृत्यांमुळे आणि पराक्रमामुळे सन्मानित होता.
प्रायश्चित्तमुखो धीरः पशुजानुर्महावृषः। औद्गात्रहोमलिङ्गोऽसौ पशुबीजमहौषधिः
त्याचे तोंड प्रायश्चित्ताचा मार्ग होते, तो धीराने आणि संयमाने भरलेला, मोठ्या वृषासारखा, यज्ञातील प्राण्यांवर दया करणारा होता. त्याच्यावर उद्गात्याच्या हवनाची चिन्हे होती, तो यज्ञातील प्राण्यांचा बीज आणि औषधींचा सार होता.
बाह्यन्तरात्मा मन्त्रास्थिविकृतः सौम्यदर्शनः। वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्याभिवेगवान्
तो बाह्य आणि अंतर्गत आत्मा होता, मंत्रांच्या सामर्थ्याने घडलेला, त्याचा देखावा सौम्य आणि शांत होता. त्याचे खांदे म्हणजे वेदी, त्याचा सुगंध म्हणजे हवनाचा, आणि तो देव आणि पितरांसाठीच्या आहुतीकडे जलद जात असे.
प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरूर्जितः। दक्षिणाहृदयो योगी महाशास्त्रमयो महान्
त्याचे शरीर पूर्वेकडील यज्ञमंडपासारखे तेजस्वी आणि विविध दीक्षांनी बलवान होते. त्याचे हृदय दक्षिण दिशेसारखे, तो योगी आणि महान शास्त्रांनी बनलेला होता.
उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रावर्ग्यावर्तभूषणः। शालापत्नीसहायो वै मणिशृङ्गसमुच्छ्रितः
त्याच्या ओठांवर उपकर्मांची खूण होती, तो प्रावर्ग्याच्या पात्राने सुशोभित होता. यज्ञातील स्त्रियांसह तो उभा होता आणि त्याचे शृंग म्हणजे जणू रत्नजडित मुकुटासारखे उंच होते.
एवं यज्ञवराहो वै भूत्वा विष्णुः सनातनः। महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम्
अशा प्रकारे यज्ञावराहाचे रूप घेऊन सनातन विष्णूंनी संपूर्ण पृथ्वी, तिचे पर्वत, वन, आणि झाडे, समुद्राच्या काठापर्यंत उचलली.
कार्णवजले भ्रष्टामेकार्णवगतः प्रभुः। मज्जन्तीं सलिले तस्मिन्स्वदेवीं पृथिवीं तदा
जेव्हा पृथ्वी, जी त्याची स्वतःची देवी आहे, समुद्राच्या पाण्यात बुडाली होती, तेव्हा प्रभूंनी त्या एकमेव समुद्रात प्रवेश केला आणि त्या पाण्यात बुडणाऱ्या पृथ्वीला पाहिले.
उज्जहार विषाणेन मार्गण्डेयस्य पश्यतः। शृङ्गेण यः समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया
मार्कंडेयाच्या डोळ्यांसमोर, त्याने आपल्या शृंगाने पृथ्वी उचलली; लोकांच्या कल्याणासाठी त्याने आपल्या शृंगाने तिला वर काढले.
सहस्रशीर्षो देवेशो निर्ममे जगतीं प्रभुः। एवं यज्ञवराहेण भूतभव्यभवात्मना
सहस्त्र डोकी असलेल्या देवाधिदेव प्रभूंनी जगाची निर्मिती केली; अशा प्रकारे यज्ञावराहाच्या रूपाने, जो भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचा आत्मा आहे.
उद्धृता पृथिवी देवी पूज्या वै सागराम्बरा। निहता दानवाः सर्वे देवदेवेन विष्णुना
समुद्राने वेढलेली पृथ्वी देवी अशा प्रकारे वर उचलली गेली आणि पूजनीय झाली; सर्व दानवांना देवाधिदेव विष्णूंनी संहार केला.
वाराहः कथितो ह्येष नारसिंहमतो शृणु। यत्र भूत्वा मृगेन्द्रेण हिरण्यकशिपुर्हतः
वराहाची कथा सांगितली गेली; आता नरसिंहाची ऐक, ज्याच्या रूपात मृगांचा राजा बनून हिरण्यकशिपूचा वध केला गेला.
दैत्येन्द्रो बलवान्त्राजन्सुरारिर्बलगर्वितः। हिरण्यकशिपुर्नाम आसीत्रैलोक्यकण्टकः
दैत्यांचा बलाढ्य राजा, देवांचा शत्रू आणि आपल्या सामर्थ्यावर गर्व करणारा, हिरण्यकशिपू नावाचा, त्रैलोक्याला त्रास देणारा काटा होता.
दैत्यानामादिपुरुषो वीर्येणाप्रतिमो बली। प्रविश्य जलधं राजंश्चकार तप उत्तमम्
दैत्यांमध्ये तो आदिपुरुष होता, सामर्थ्यात अद्वितीय आणि प्रचंड बलवान. राजन, त्याने समुद्रात प्रवेश करून कठोर तपस्या केली.
दशवर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च। व्रतोपवासतस्तस्थौ स्याणुमौनव्रतो दृढः
दहा हजार दशपटी आणि पाचशे वर्षे, त्याने व्रत, उपवास, मौन आणि संयम यांचे कठोर पालन केले.
ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चानघ। ब्रह्मा प्रीतमनास्तस्य तपसा नियमेन च
मग शम, दम आणि ब्रह्मचर्य यामुळे, हे निष्पापा, ब्रह्मदेव त्याच्या तपश्चर्येने आणि नियमाने प्रसन्न झाले.
ततः स्वयम्भूर्भगवान्स्वयमागम्य भूपते। विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता
मग स्वयंभू भगवान स्वतः, राजन, तेजस्वी आणि सूर्यासारख्या विमानात, हंसांनी ओढलेल्या रथात आले.
आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैस्तथा। रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः
त्यांच्यासोबत आदित्य, वसु, साध्य, मरुत, इतर देवता, रुद्र, विश्व, यक्ष, राक्षस आणि किन्नर आले.
दिशाभिर्विदिशाभिश्च नदीभिः सागरैः सह। नक्षत्रैश्च मुहूर्तैश्च खेचरैश्चापरैर्ग्रहैः
त्याच्यासोबत दिशा, उपदिशा, नद्या, समुद्र, नक्षत्रे, मुहूर्त, आकाशात फिरणारे इतर ग्रहही आले.
देवर्षिभिस्तपोयुक्तैः सिद्धैः सप्तर्षिभिस्तदा। राजर्षिभिः पुण्यतमैर्गन्धर्वैरप्सरोगणैः
त्या वेळी देव, कठोर तप केलेले ऋषी, सिद्ध, सप्तर्षी, अत्यंत पुण्यवान राजर्षी, तसेच गंधर्व आणि अप्सरा यांच्या समूहांनी तिथे एकत्र जमत आले.
चराचरगुरुः श्रीमान्वृतः सर्वसुरैस्तथा। ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यमागम्य चाब्रवीत्
चराचर जगाचा गुरु, तेजस्वी ब्रह्मा, सर्व देवांनी वेढलेला, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेला, त्या दैत्याजवळ गेला आणि त्याला म्हणाला.
प्रीतोऽस्मि तव भक्तस्य तपसाऽनेन सुव्रत। वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि
तुझ्या भक्तीने आणि या कठोर तपामुळे मी तृप्त झालो आहे, हे सुदृढ व्रती; तुला जे हवे ते वर माग, तुझ्या इच्छेप्रमाणे लाभो.
न देवा न च गन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः। न मानुषाः पिशाचाश्च हन्युर्मां देवसत्तम
माझा वध देव, गंधर्व, यक्ष, नाग, राक्षस, मानव किंवा पिशाच्च यांच्या हातून कधीच होऊ नये, हे देवश्रेष्ठा.
ऋषयो वा न मां शापैः क्रुद्धा लोकपितामह। शपेयुस्तपसा युक्ता वर एष वृतो मया
क्रुद्ध झालेले आणि तपश्चर्येने युक्त असलेले ऋषी देखील मला शाप देऊ नयेत, हे लोकपितामह; हाच वर मी मागितला आहे.
न शस्त्रेण नचास्त्रेण गिरिणा पादपेन च। न शुष्केण न चार्देण स्यान्न वाऽन्येन मे वधः
माझा वध कोणत्याही शस्त्राने किंवा अस्त्राने, पर्वताने किंवा झाडाने, कोरड्या किंवा ओलसर वस्तूने, किंवा इतर कोणत्याही गोष्टीने होऊ नये.