ततः खगो वदनममित्रतापनः समाहरत्परिचपलो मत्बलाः। निषूदयन्बहुविधमत्स्यजीविनो बभुक्षितो गगनचरेश्वरस्तदा
मग शत्रूंना त्रास देणारा तो पक्षी आपल्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवून, वेगानं हालचाल करत, अनेक मासे खाणारे निषाद गिळले आणि आकाशात विहरणाऱ्यांचा स्वामी तृप्त झाला.
तस्य कण्ठमनुप्राप्तो ब्राह्मणः सह भार्यया। दहन्दीप्त इवाङ्गारस्तमुवाचान्तरिक्षगः
त्या वेळी एक ब्राह्मण आपल्या पत्नीबरोबर त्या पक्ष्याच्या घशात गेला; तो जणू प्रज्वलित कोळशासारखा जळत होता आणि आकाशात जाणाऱ्या त्या पक्ष्याला म्हणाला—
द्विजोत्तम विनिर्गच्छ तूर्णमास्यादपावृतात्। न हि मे ब्राह्मणो वध्यः पापेष्वपि रतः सदा
‘द्विजश्रेष्ठा, या उघड्या तोंडातून लवकर बाहेर ये; कारण ब्राह्मण मला कधीच मारायचा नाही, जरी तो नेहमी पापात गुंतलेला असला तरीही.’
ब्रुवाणमेवं गरुडं ब्राह्मणः प्रत्यभाषत। निषादी मम भार्येयं निर्गच्छतु मया सह
गरुड असं बोलताच, ब्राह्मण म्हणाला, ‘ही निषादी माझी पत्नी आहे—ती माझ्याबरोबर बाहेर जाऊ दे.’
एतामपि निषादीं त्वं परिगृह्याशु निष्पत। तूर्णं संभावयात्मानमजीर्णं मम तेजसा
‘ही निषादीही घेऊन तू लवकर बाहेर पड; आणि स्वतःला सावर, कारण माझं तेज अजून तुझ्या पोटात पचलेलं नाही.’
ततः स विप्रो निष्क्रान्तो निषादीसहितस्तदा। वर्धयित्वा च गरुडमिष्टं देशं जगाम ह
मग तो ब्राह्मण निषादीसह बाहेर पडला; गरुडाचं सन्मान करून, तो आपल्या इच्छित स्थळी गेला.
सहभार्ये विनिष्क्रान्ते तस्मिन्विप्रे स पक्षिराट्। वितत्य पक्षावाकाशमुत्पपात मनोजवः
पत्नीबरोबर तो ब्राह्मण बाहेर पडल्यावर, पक्षिराजानं आपली पंखं पसरली आणि मनाच्या वेगानं आकाशात उडाला.
ततोऽपश्यत्स्वपितरं पृष्टश्चाख्यातवान्पितुः। यथान्यायममेयात्मा तं चोवाच महानृषिः
मग त्यानं आपल्या वडिलांना पाहिलं आणि मागे वळून योग्य रीतीनं त्यांना सर्व सांगितलं; तेव्हा तो महान ऋषी त्याला म्हणाला—
कच्चिद्वः कुशलं नित्यं भोजने बहुलं सुत। कच्चिच्च मानुषे लोके तवान्नं विद्यते बहु।। `क्व गन्तास्यतिवेगेन मम त्वं वक्तुमर्हसि
‘बाळा, तुझं नेहमी सर्व काही ठीक आहे ना? खायला भरपूर मिळतं ना? माणसांच्या जगात तुला अन्नाची कमी नाही ना? आणि इतक्या वेगानं कुठे चाललायस, मला सांग.’
माता मे कुशला शश्वत्तथा भ्राता तथा ह्यहम्। न हि मे कुशलं तात भोजने बहुले सदा
‘माझी आई नेहमी सुखी आहे, भाऊही सुखी आहे, मीही ठीक आहे; पण बाबा, मला कधीच भरपूर अन्न मिळत नाही.’
अहं हि सर्पैः प्रहितः सोममाहर्तुमुत्तमम्। महातुर्दास्यविमोक्षार्थमाहरिष्ये तमद्य वै
‘कारण मला सर्पांनी उत्तम सोम आणायला पाठवलं आहे, आपल्या मोठ्या आईला दास्यापासून सोडवण्यासाठी; आज मी तो सोम आणणार आहे.’
मात्रा चात्र समादिष्टो निषादान्भक्षयेति ह। न च मे तृप्तिरभवद्भक्षयित्वा सहस्रशः
‘आणि इथे माझ्या आईनं मला निषाद खायला सांगितलं; पण हजारो निषाद खाल्ल्यावरही मला तृप्ती आली नाही.’
तस्माद्भक्ष्यं त्वमपरं भगवन्प्रदिशस्व मे। यद्भुक्त्वाऽमृतमाहर्तुं समर्तः स्यामहं प्रभो
‘म्हणून, भगवन्, मला असं काही खायला दाखवा, जे खाल्ल्यावर मी अमृत आणायला समर्थ होईल.’
क्षुत्पिपासाविघातार्थं भक्ष्यमाख्यातु मे भवान्
‘भूक आणि तहान दूर करण्यासाठी काय खावं ते मला सांगा, प्रभो.’
यत्र कूर्माग्रजं हस्ती सदा कर्षत्यवाङ्मुखः। तयोर्जन्मान्तरे वैरं संप्रवक्ष्याम्यसोषतः
‘एक हत्ती आहे जो नेहमी कासवाच्या मोठ्या भावाला तोंड खाली घालून ओढत असतो; त्यांच्या मागच्या जन्मातलं वैर मी तुला लगेच सांगतो.’
तन्मे तत्त्वं निबोधस्य यत्प्रमाणौ च तावुभौ। `शृणु त्वं वत्स भद्रं ते कथां वैराग्यवर्धिनीम्
‘त्यांचं खरं स्वरूप आणि त्यांचं सामर्थ्य काय आहे ते नीट ऐक; बाळा, ही कथा ऐक, जी वैराग्य वाढवते—तुझं कल्याण होवो.’
पित्रोरर्थविभागे वै समुत्पन्नां पुराण्डज।' आसीद्विभावसुर्नाम महर्षिः कोपनो भृशम्
वडिलांच्या संपत्तीच्या वाटपावरून दोन भावांमध्ये भांडण झाले. त्या वेळी विभावसु नावाचा एक मोठा ऋषी होता, तो फारच रागीट होता.
भ्राता तस्यानुजश्चासीत्सुप्रतीको महातपाः। स नेच्छति धनं भ्रात्रा सहैकस्थं महामुनिः
त्याला एक लहान भाऊ होता, त्याचे नाव सुप्रतीक, तोही मोठा तपस्वी होता. पण तो महान ऋषी आपल्या भावासोबत संपत्ती ठेवायला तयार नव्हता.
विभागं कीर्तयत्येव सुप्रतीको हि नित्यशः। अथाब्रवीच्च तं भ्राता सुप्रतीकं विभावसुः
सुप्रतीक नेहमीच संपत्तीचे वाटप व्हावे, असे आग्रह धरत असे. मग विभावसुने आपल्या भावाला, म्हणजे सुप्रतीकाला, बोलावले.
विभागे बहवो दोषा भविष्यन्ति महातपः।' विभागं बहवो मोहात्कर्तुमिच्छन्ति नित्यशः। ततो विभक्तास्त्वन्योन्यं नाद्रियन्तेऽर्थमोहिताः
वाटप केल्यावर अनेक दोष निर्माण होतात, हे महान तपस्वी. मोहामुळे बरेच जण नेहमीच वाटप करायला इच्छितात. एकदा वाटप झाले की, संपत्तीच्या लोभामुळे ते एकमेकांचा आदर करत नाहीत.
ततः स्वार्थपरान्मूढान्पृथग्भूतान्स्वकैर्धनैः। विदित्वा भेदयन्त्येतानमित्रा मित्ररूपिणः
मग, असे वेगळे झालेले, मूढ आणि फक्त स्वतःच्या फायद्याचा विचार करणारे लोक आपल्या संपत्तीला चिकटून राहतात, हे समजून, मित्राच्या रूपात असलेले शत्रू त्यांच्यात फूट पाडतात.
विदित्वा चापरे भिन्नानन्तरेषु पतन्त्यथ। भिन्नानामतुलो नाशः क्षिप्रमेव प्रवर्तते
आणि हे लोक वेगळे झाले आहेत, हे कळताच, इतर लोक त्यांना एकमेकांमध्ये भांडण लावतात. जे वेगळे पडतात, त्यांचा विनाश फार लवकर होतो.
तस्माद्विभागं भ्रातॄणां न प्रशंसन्ति साधवः। `एवमुक्तः सुप्रतीको भागं कीर्तयतेऽनिशम्
म्हणूनच सज्जन लोक भावांमध्ये वाटप करणे योग्य मानत नाहीत. असे सांगितले तरी सुप्रतीक मात्र दिवसरात्र वाटपाची मागणी करतच राहिला.
एवं निर्बध्यमानस्तु शशापैनं विभावसुः।' गुरुशास्त्रेऽनिबद्धानामन्योन्येनाभिशङ्किनाम्
अशा प्रकारे वारंवार आग्रह केल्यावर विभावसुने त्याला शाप दिला: 'जे वडिलधाऱ्यांच्या शिकवणीला बांधलेले नाहीत, आणि एकमेकांवर संशय घेतात—'
नियन्तु न हि शक्यस्त्वं भेदतो धनमिच्छसि। यस्मात्तस्मात्सुप्रतीक हस्तित्वं समवाप्स्यसि
'तुला कोणीही थांबवू शकत नाही, कारण तू संपत्तीच्या वाटपाची इच्छा धरली आहेस. म्हणून, सुप्रतीक, तुला हत्तीचे रूप मिळेल.'
शप्तस्त्वेवं सुप्रतीको विभावसुमथाब्रवीत्। त्वमप्यन्तर्जलचरः कच्छपः संभविष्यसि
असा शाप मिळाल्यावर सुप्रतीक म्हणाला, 'तुलाही मी शाप देतो, तूही पाण्यात राहणारा कासव होशील.'
एवमन्योन्यशापात्तौ सुप्रतीकविभावसू। गजकच्छपतां प्राप्तावर्थार्थं मूढचेतसौ
अशा प्रकारे एकमेकांना शाप देऊन, सुप्रतीक आणि विभावसु, संपत्तीच्या लोभामुळे मूढ झालेले, हत्ती आणि कासव यांच्या रूपात जन्माला आले.
रोषदोषानुषङ्गेण तिर्यग्योनिगतावपि। परस्परद्वेषरतौ प्रमाणबलदर्पितौ
राग आणि दोष यांच्या परिणामामुळे, प्राणी जन्म मिळूनही, ते दोघे एकमेकांवर द्वेष करतच राहिले, आणि प्रत्येकजण आपल्या शक्तीचा गर्व बाळगत होता.
सरस्यस्मिन्महाकायौ पूर्ववैरानुसारिणौ। तयोरन्यतरः श्रीमान्समुपैति महागजः
या सरोवरात, दोघेही मोठ्या आकाराचे, जुन्या वैरामुळे एकमेकांचा पाठलाग करत होते. त्यातील एक, तेजस्वी हत्ती, पुढे येतो.
यस्य बृंहितशब्देन कूर्मोऽप्यन्तर्जलेशयः। उत्थितोऽसौ महाकायः कृत्स्नं विक्षोभयन्सरः
त्याच्या मोठ्या गर्जनेच्या आवाजाने पाण्यात पडून असलेला कासव वर येतो; तो मोठ्या शरीराचा कासव संपूर्ण सरोवर हलवतो.