तौ दिवं छादयित्वा तु ववृधाते महाऽसुरौ। वायुप्रमाणौ तौ दृष्ट्वा ब्रह्मा पर्यमृशच्छनैः
ते दोन्ही महाबलवान असुर आकाश झाकून वाऱ्यासारखे वाढले; हे पाहून ब्रह्मदेव शांतपणे विचार करू लागला.
एकं मृदुतरं वेत्ति कठिनं वेत्ति चापरम्। नामनी तु तयोश्चके सविता सलिलोद्भवः
त्याने एकाला मृदू, दुसऱ्याला कठीण ओळखले; पाण्यातून उत्पन्न झालेल्या सविताने त्यांना नावे दिली.
मृदुस्त्वयं मधुर्नाम कठिनः कैठभः स्वयम्। तौ दैत्यौ कृतनामानौ चेरतुर्बलगर्वितौ
हा मृदू असलेला मधु नावाचा आहे, आणि कठीण असलेला कैटभ; ही दोन्ही दैत्य नावे मिळाल्यावर आपल्या बळाचा गर्व बाळगून भटकू लागले.
तौ पुराऽथ दिवं सर्वां प्राप्तौ राजन्महासुरौ। प्रच्छाद्याथ दिवं सर्वां चेरतुर्मधुकैठभौ
राजा, पूर्वी हे मधु आणि कैटभ हे दोन महाबलवान असुर आकाश व्यापून सर्वत्र भटकू लागले.
सर्वमेकार्णवं लोकं योद्धुकामौ सुनिर्भयौ। तौ गतावसुरौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः
युद्धाची इच्छा आणि कोणतीही भीती नसलेले हे दोन्ही असुर, संपूर्ण जग एकच समुद्र आहे असे पाहून, ब्रह्मा, लोकांचे प्रपितामह, विचार करू लागला.
एकार्णवाम्बुनिचये तत्रैवान्तरधीयत। स पद्मात्पद्मनाभस्य नाभिदेशात्समुत्थितात्
त्या अथांग समुद्रात तो अदृश्य झाला; आणि पद्मनाभाच्या नाभीतून उमटलेल्या कमळातून तो प्रकट झाला.
आससाद स्वयं जन्म तत्पङ्कजमपङ्कजम्। पूजयामास वसतिं ब्रह्मा लोकपितामहः
त्याने स्वतः त्या कमळाजवळ जाऊन, चिखलाशिवाय उमटलेल्या त्या कमळाचा, ब्रह्मा प्रपितामहाने निवासस्थान म्हणून पूजन केला.
तावुभौ जलगर्भस्थौ नारायणचतुर्मुखौ। बहून्वर्षायुतानप्सु शयानौ न च कम्पितौ
ते दोन्ही, मधु आणि कैटभ, चार मुख असलेले, पाण्याच्या गर्भात हजारो वर्षे शांतपणे पडून होते.
अथ दीर्घस्य कालस्य तावुभौ मधुकैठभौ। आजग्मतुस्तौ तं देशं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः
खूप काळानंतर मधु आणि कैटभ हे दोघे ज्या ठिकाणी ब्रह्मा होते, तिथे आले.
तौ दृष्ट्वा लोकनाथस्तु रोषात्संरक्तलोचनः। उत्पपाताथ शयनात्पद्मनाभो महाद्युतिः
त्यांना पाहून लोकांचे स्वामी, पद्मनाभ, रागाने डोळे लाल करून आपल्या शय्येवरून उठले.
तद्युद्धमभवद्घोरं तयोस्तस्य च भारत। एकार्णवे तदा घोरे त्रैलोक्ये जलतां गते
त्या भयंकर एकसंध समुद्रात, जिथे तिन्ही लोक जलाने भरले होते, तेव्हा त्या दोघा आणि त्यांच्यात भीषण युद्ध झाले.
तदभूत्तुमुलं युद्धं वर्षसङ्ख्यासहस्रशः। न च तावसुरौ युद्धे तदा श्रममवापतुः
ते युद्ध फारच घमासान होते आणि हजारो वर्षे चालले, पण त्या दोन्ही असुरांना काहीही थकवा आला नाही.
अथ दीर्घस्य कालस्य तौ दैत्यौ युद्धदुर्मदौ। ऊचतुः प्रीतमनसौ देवं नारायणं प्रभुम्
मग खूप काळानंतर, युद्धात गर्विष्ठ झालेले ते दोन्ही दैत्य आनंदाने नारायण प्रभूला म्हणाले.
प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाघ्यस्त्वं मृत्युरावयोः। आवां जहि न यत्रोर्वा सलिलेन पिरप्लुता
आम्ही तुझ्या युद्धाने खूष आहोत, तू स्तुतीस पात्र आहेस; तूच आमचा मृत्यू हो, पण ज्या ठिकाणी पृथ्वी पाण्यात बुडाली आहे तिथे आम्हाला ठार करू नकोस.
हतौ च तव पुत्रत्वं प्राप्नुयाव सुरोत्तम। यो ह्यानां युधि निर्जेता तस्यावां विहितौ सुतौ
आणि आम्ही मारले गेल्यावर, हे देवश्रेष्ठ, आम्हाला तुझ्या पुत्रपदाची प्राप्ती होऊ दे; कारण जो आम्हाला युद्धात जिंकेल, त्याचा आम्ही पुत्र होतो.
तयोस्तु वचनं श्रुत्वा तदा नारायणः प्रभुः। तौ प्रहस्य मृधे दैत्यौ दोर्भ्यां च समपीडयम्
त्यांचे बोल ऐकून, नारायण प्रभू हसले आणि युद्धात त्या दोन्ही दैत्यांना आपल्या हातांनी पकडले.
ऊरुभ्यां निधनं चक्रे तावुभौ मधुकैठबौ। तौ हतौ चाप्लुतौ तोये वपुर्भ्यामेकतां गतौ
आपल्या मांड्यांनी मधु आणि कैटभ या दोघांचा नाश केला; ते मारले गेल्यावर त्यांच्या देहांचे एकरूप झाले आणि ते पाण्यात बुडाले.
मेदो मुमुचतुर्दैत्यौ मज्जमानौ जलोर्मिभिः। मेदसा तज्जलं व्याप्तं ताभ्यामन्तर्दधे तदा
ते दोन्ही दैत्य पाण्याच्या लाटांमध्ये बुडताना त्यांच्या शरीरातील मेद सोडू लागले; त्या मेदाने सर्व पाणी व्यापले आणि ते अदृश्य झाले.
नारायणश्च भगवानसृजद्विविधाः प्रजाः। दैत्ययोर्मेदसा छन्ना सर्वा राजन्वसुन्धरा
मग भगवंत नारायणाने विविध जीवांची निर्मिती केली; त्या दोन्ही दैत्यांच्या मेदाने संपूर्ण पृथ्वी झाकली गेली.
तदाप्रभृति कौन्तेय मेदिनीति स्मृता मही। प्रभावात्पद्मनाभस्य शाश्वती च कृता नृणाम्
त्या वेळेपासून, कुंतीपुत्रा, पृथ्वीला 'मेदिनी' असे नाव पडले; पद्मनाभाच्या प्रभावामुळे ती मानवांमध्ये शाश्वत झाली.
प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्यनेकशः। यथाशक्ति तु वक्ष्यामि शृणु तान्कुरुनन्दन
अनेक वेळा हजारो प्रादुर्भाव झाले आहेत; मी माझ्या शक्तीनुसार ते सांगतो, तू ते ऐक, कुरुनंदना.
पुरा कमलनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि। पुष्करे यत्र सम्भूता देवा ऋषिगणैः सह
पूर्वी, कमलनाभ भगवान समुद्रावर झोपले असताना, त्या कमळात देव आणि ऋषीगण प्रकट झाले.
एष पौष्करिको नाम प्रादुर्भावः प्रकीर्तितः। पुराणैः कथ्यते यत्र वेदश्रुतिसमाहितः
हा 'पौष्करिका' प्रादुर्भाव म्हणून ओळखला जातो, जो पुराणांत सांगितला आहे आणि जिथे वेद व त्यांचे पठन स्थिर झाले आहे.
वाराहस्तु श्रुतिसुखः प्रादुर्भावो महात्मनः। यत्र विष्णुः सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः
वराह हा अत्यंत सुखदायक प्रादुर्भाव आहे, ज्यात देवांचा श्रेष्ठ विष्णू वराहाचे रूप धारण करतो.
उज्जहार महीं तोयात्सशैलवनकाननाम्। वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुर्दन्तश्चितीमुखः
त्याने पर्वत, वन आणि उपवनांसह पृथ्वीला पाण्यातून वर काढले; त्याचे पाय म्हणजे वेद, दात म्हणजे यूप, आणि दाढा म्हणजे यज्ञकुंडाचा मुख.
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः। अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गः श्रुतिभूषणः
त्याची जीभ म्हणजे अग्नी, केस म्हणजे कुशा, डोके म्हणजे ब्रह्मा, तो महान तपस्वी; त्याचे डोळे म्हणजे दिवस-रात्र, त्याचे अंग म्हणजे वेद, आणि तो वेदांच्या उच्चारांनी सुशोभित आहे.
आज्यनासः स्रुवं तुण्डं सामघोषस्वनो महान्। धर्मसत्यमयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः
त्याच्या तोंडातून सामगानाचा गजर निघत होता, त्याचा तोंड म्हणजे जणू आहुती देण्याचा चमचा, त्याचा थोटा म्हणजे हवनाचा पात्र. तो धर्म आणि सत्याने भरलेला, तेजस्वी, कीर्तीने शोभणारा आणि आपल्या कृत्यांमुळे आणि पराक्रमामुळे सन्मानित होता.
प्रायश्चित्तमुखो धीरः पशुजानुर्महावृषः। औद्गात्रहोमलिङ्गोऽसौ पशुबीजमहौषधिः
त्याचे तोंड प्रायश्चित्ताचा मार्ग होते, तो धीराने आणि संयमाने भरलेला, मोठ्या वृषासारखा, यज्ञातील प्राण्यांवर दया करणारा होता. त्याच्यावर उद्गात्याच्या हवनाची चिन्हे होती, तो यज्ञातील प्राण्यांचा बीज आणि औषधींचा सार होता.
बाह्यन्तरात्मा मन्त्रास्थिविकृतः सौम्यदर्शनः। वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्याभिवेगवान्
तो बाह्य आणि अंतर्गत आत्मा होता, मंत्रांच्या सामर्थ्याने घडलेला, त्याचा देखावा सौम्य आणि शांत होता. त्याचे खांदे म्हणजे वेदी, त्याचा सुगंध म्हणजे हवनाचा, आणि तो देव आणि पितरांसाठीच्या आहुतीकडे जलद जात असे.
प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरूर्जितः। दक्षिणाहृदयो योगी महाशास्त्रमयो महान्
त्याचे शरीर पूर्वेकडील यज्ञमंडपासारखे तेजस्वी आणि विविध दीक्षांनी बलवान होते. त्याचे हृदय दक्षिण दिशेसारखे, तो योगी आणि महान शास्त्रांनी बनलेला होता.